ศศิน เฉลิมลาภ เป็นที่รู้จักในภาพลักษณ์ของอาจารย์ นักวิชาการผู้ผจญป่า เก็บข้อมูลธรณีวิทยาพื้นที่ป่าตะวันตกใต้ทุ่งใหญ่นเรศวร ช่วยชาวบ้านเก็บพยานวิทยาศาสตร์ต่อสู้กระทั่งชนะคดีศาลปกครอง หลังจากนั้น เขาลาออกจากงานอาจารย์มหาวิทยาลัย รับทำงานเป็นโปรเจกต์เมเนเจอร์มูลนิธิสืบนาคะเสถียร ทำงานบริหารความขัดแย้งบนพื้นที่ป่า ขยายพื้นที่โครงการที่ประสบความสำเร็จในการแก้ไขปัญหาบุกรุกป่าจนสำเร็จ มีชุมชนเข้าร่วมโครงการ 400 หมู่บ้าน ทำงานตรวจสอบ ต่อสู้ คัดค้าน โครงการของรัฐรุกพื้นที่ป่าตามแนวคิดนักอนุรักษ์ ก่อนกลับบ้านตั้งหลักเพื่อคิดวิเคราะห์วางแผนบางอย่างให้กับชีวิตตนเองในช่วงบั้นปลายชีวิต

วัยเยาว์ที่จังหวัดอยุธยา

ผมเป็นเด็กบ้านนอก เกิดมาในครอบครัวชนชั้นกลาง เป็นลูกข้าราชการ แวดล้อมไปด้วยเพื่อนที่เป็นลูกชาวนา ลูกพ่อค้า เมื่อเรียนจบ ป.4 เข้าเรียนในอำเภอเมืองอยุธยา ก็จะพบเจอกับเพื่อนซึ่งเป็นคนในเมืองเหมือนกัน แต่บรรยากาศของจังหวัดอยุธยาก็มีแต่ทุ่งนา โบราณสถาน ผมรู้สึกตื่นตาตื่นใจกับภูเขาและทะเลมากกว่า รู้สึกว่า ธรรมชาติมันต้องเป็นอะไรแบบนั้น แม้ว่าบ้านผมจะอยู่ใกล้แม่น้ำ ผมยังรู้สึกธรรมดา เพิ่งจะมองเห็นบรรยากาศแม่น้ำที่สวย ตอนที่กลับมาอยู่บ้าน ตอนที่ผมมีอายุมากขึ้น

ผมสนใจทะเลเพราะบ้านผมไม่มี ผมชอบเที่ยว ชอบมองเห็นมัน ชอบศึกษา ผมเป็นเด็กเรียนดี เป็นไปตามการเปรียบเทียบ ตอนเรียนอยู่อำเภอก็เป็นที่หนึ่ง พอมาเรียนโรงเรียนในเมืองอยุธยาก็ได้ที่ 10 – 20 เมื่อเข้าเรียนมหาวิทยาลัยก็เป็นเด็กวัยรุ่นธรรมดา เรียนสู้เขาไม่ได้ ความรู้พื้นฐานซึ่งเคยเป็นเด็กเรียนเก่งเมื่อตอนมัธยมไม่มีความหมาย เทียบกับเด็กจากโรงเรียนเตรียมอุดมศึกษาก็ไม่ได้เรื่องเลย ผมเรียนจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย พยายามปรับตัว แล้วเลือกเรียนภาควิชาธรณีวิทยา คณะวิทยาศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย คณะที่คนเรียนไม่เยอะมาก มีเวลาอ่านหนังสือ เลือกเรียนวิชาที่ไม่ต้องแข่งกับใครมาก  

หลังจากนั้น ผมเรียนจบปริญญาตรีสอบเรียนต่อปริญญาโท เรียนและทำงานเป็นอาจารย์มหาวิทยาลัยรังสิต เพราะตอนนั้นอาจารย์สอนสาขาวิชานี้ยังไม่มี คือ ผมไม่ชอบวิศวกรรมศาสตร์ เรียนหนังสือเพื่อสร้างเขื่อนเพื่อทำลายธรรมชาติ แต่การเรียนของผมก็เป็นวิชาทำลายธรรมชาตินะครับ ผมเรียนทำเหมืองแร่ เรียนธรณีวิทยา ความจริงไม่ค่อยชอบ คือ ผมชอบตอนเรียนหนังสือแต่ไม่ชอบตอนที่ใช้วิชาประกอบอาชีพ แต่การเรียนทำให้ผมมีความรู้เพราะผมได้อ่านและเข้าใจคนที่มีความคิดต่างกับเราเยอะๆ ผมมีเพื่อนเรียนจบวิศวกรรมศาสตร์หมดเลย มีลูกศิษย์เรียนคณะวิศวกรรมศาสตร์เป็นพันคน ทุกคนเป็นมนุษย์ด้วยกัน ไม่ได้โกรธเกลียดกัน ทุกวันนี้ยังกินข้าวด้วยกัน พบเจอกัน ผมเรียนสอนหนังสือ 13 ปี หลังจากนั้น จึงออกมาทำงานกับมูลนิธิสืบนาคะเสถียร

มูลนิธิสืบนาคะเสถียรชวนผมมาทำโครงการที่น่าสนใจ เขามีงบประมาณ มีกรอบการทำงานที่ชัดเจน ตอนแรกเขาขอให้ผมลาออกมาทำงานชั่วคราวเพื่อเป็นโปรเจกต์เมเนเจอร์ ผมเป็นนักวิชาการอายุสามสิบต้นๆ อิ่มตัวกับการเป็นอาจารย์ ตอนแรกที่ทำงานเป็นอาจารย์ก็คิดจะทำงานเพียงชั่วคราว มีเงินเดือนใช้ ตอนเริ่มทำงานเป็นอาจารย์ก็มีวิกฤตเศรษฐกิจ เงินเดือนไม่ขึ้น 6 ปี กระทั่งสถานการณ์คลี่คลาย กลุ่มนักศึกษามาชวนทำกิจกรรม ผมรับเป็นที่ปรึกษาชมรม ผู้บริหารเห็นฝีมือก็จะให้ผมเป็นผู้บริหารกองกิจการนักศึกษาซึ่งมันเป็นประโยชน์ ความคิดในเรื่องการเปลี่ยนงานก็เลือนหาย ทำงานต่อมาจนถึงปีที่ 13 ปี

สิ่งที่นักศึกษาขาด คือ คนชวนคิด ถ้าผมเป็นอาจารย์จุฬา ผมไม่ต้องเป็นที่ปรึกษาชมรม เด็กสามารถทำงานต่อได้ มีรุ่นพี่รุ่นน้อง มหาวิทยาลัยรังสิตเพิ่งเริ่ม ผมเป็นนักกิจกรรม เป็นอาจารย์ที่ปรึกษา เป็นผู้บริหารกิจกรรมนักศึกษา ปรากฏว่าไม่ค่อยได้ทำ ผมกลายเป็นเหมือนอาจารย์ฝ่ายปกครอง คนตีกันต้องไปตัดสิน เด็กเอารถมาจอดขวางบ้าน ผับมาตั้งรอบมหาวิทยาลัย ผมก็ต้องแก้ปัญหาเหล่านี้

นักวิชาการผจญป่าช่วยชาวบ้านสู้คดี

ก่อนมูลนิธิสืบนาคะเสถียรจะเชิญมาเป็นคณะกรรมการ ผมช่วยชาวบ้านในป่า หมู่บ้านคลิตี้ อำเภอทองผาภูมิ จังหวัดกาญจนบุรี ผมมีรุ่นพี่ทำงานเป็น NGO ช่วยชาวบ้านซึ่งเขาทำงานด้านสิ่งแวดล้อม เขากำลังต้องการนักวิชาการที่จะเข้าไปเป็นฝ่ายชาวบ้าน ตอนนั้น พวกเราทะเลาะกันสำนักธรณีวิทยาเหมืองแร่ (กรมทรัพยากรธรณี) ผมเพิ่งจบมาไม่นาน แต่ผมมีลูกศิษย์อยู่คณะวิศวกรรมและสิ่งแวดล้อม ผมพาลูกศิษย์มาช่วยทำแล็บ เก็บตัวอย่างสารตะกั่ว แล้วใช้ข้อมูลเป็นพยานหลักฐานในชั้นศาล หลังจากนั้นศาลมีคำพิพากษาให้ชนะคดีบริเวณพื้นที่มีปัญหาเป็นป่าตะวันตกอยู่ใต้ทุ่งใหญ่นเรศวรซึ่งเตรียมประกาศอุทยานลำคลองงู

ตอนทำงานกับชาวบ้าน เราชนะคดี คดีแรกชาวบ้านฟ้องเรียกค่าเสียหายที่ตะกั่ว (ศาลปกครองสูงสุด พิพากษาให้ กรมควบคุมมลพิษ (คพ.) ดำเนินการฟื้นฟูลำห้วยให้กลับมามีค่าสารตะกั่วไม่เกินเกณฑ์มาตรฐานศาลปกครองสูงสุดมีคำสั่งให้บริษัทเอกชนและผู้ก่อมลพิษต้องร่วมรับผิดชอบชดใช้ค่าใช้จ่ายในการฟื้นฟูตามหลักผู้ก่อมลพิษเป็นผู้จ่าย) ได้เงินเท่าไหร่ไม่แน่ใจ ตัดสินกันเป็นร้อยล้านแล้วตั้งเป็นกองทุนฯ ต่อมาบังคับให้กรมควบคุมมลพิษต้องฟื้นฟูลำห้วย เป็นงานที่ผมทำก่อนทำงานกับมูลนิธิ หลังทำงานกับมูลนิธิก็ยังต้องเดินทางไปขึ้นศาลอยู่ตลอด

ตอนนี้เป็นอุทยานแห่งชาติมานานแล้ว ตอนนั้นป่าสงวนมีเหมืองแร่มีอะไรเต็มไปหมด แต่เขามีแผนประกาศเป็นพื้นที่อุทยาน มีการเริ่มต้นที่จะจัดการพื้นที่ใหญ่นอกจาก เป็นพื้นที่ทุ่งใหญ่ – ห้วยขาแข้ง เป็นมรดกโลก ยังมีการขยายผลด้านนอก มีลำคลองงู มีเขื่อนศรีนครินทร์ ที่อยู่ด้านล่างของห้วยขาแข้ง ส่วนที่อยู่ด้านบนที่อุ้มผาง คลองลาน – คลองวังเจ้า กำแพงเพชร ก็อยากจะจัดการพื้นที่ตามระบบนิเวศอย่างมีส่วนร่วม โครงการของมูลนิธิ น่าสนใจและมันเป็นการเริ่มต้นทั้งหมด คนของมูลนิธิที่เขาสำรวจเตรียมทำโครงการเขาคงนึกถึงผมซึ่งเป็นอาจารย์อายุสามสิบต้นๆ แต่งตัวลุยๆ เป็นอาจารย์คณะวิศวะแต่ทำงานช่วยเหลือชาวบ้าน ขับรถโฟร์วีลอยู่ในป่า สนิทสนมกับชาวบ้านที่พาไปเก็บตะกั่ว

มูลนิธิเขาสนใจและมองเห็นว่า อาจารย์ศศิน น่าจะเหมาะสม เขาต้องการคนที่ไม่แก่มาก ไม่หนุ่มมาก ประสานงานกับใครเขาเกรงอกเกรงใจบ้าง เขาก็มาชวน โอกาสแบบนี้มีไม่มาก ที่มีคนบอกว่า มีตังค์ให้ใช้ ตอนนั้นมีงบประมาณ 29 ล้าน ผมก็บอกผมไม่เคยใช้เงินเกิน 2 -3 หมื่นบาท ซึ่งเขามีเงินให้ 29 ล้าน 4 ปี ให้วางแผน มันเป็นเรื่องดีมาก โอกาสแบบนี้ต่อให้เราเป็นอาจารย์อีก 20 ปี เราก็ไม่ได้ทำ แล้วก็มีประโยชน์กับผู้คน เราก็สนใจงานสิ่งแวดล้อมอยู่แล้ว

การทำงานในช่วงแรกโคตรมั่ว เราคิดว่า เราเป็นนักกิจกรรม เป็นอาจารย์ที่ปรึกษาชมรม เป็นผู้อำนวยการกิจการนักศึกษา แต่เราไม่เคยทำงานกับองค์กร ผมเป็นอาจารย์ตั้งแต่เรียนจบ ไม่มีการประชุม ไม่มีหัวหน้า เราเคยบริหารงานจริงๆ ก็นิดๆ หน่อยๆ ที่สำนักงานงานกิจการ ไม่ค่อยซีเรียสอะไร พอเอาเข้าจริงต้องอ่านหนังสือเยอะมาก โปรเจกต์เมเนเจอร์ต้องทำอะไรบ้าง ที่สำคัญเวลาเราล็อกเงินจากต่างประเทศจะมีเอกสาร เวลาเขาให้ตังค์เขาให้คุณทำอะไรบ้าง มีแผนอะไร ยังไง มีกรอบการทำงาน ผมต้องมานั่งเขียนแผนใหม่ทั้งหมด เขาให้วางกรอบกว้างๆ เราก็จะได้เรียนรู้ ต้องนั่งอ่านหนังสือ คิดใหม่หมดเลยว่า จะต้องทำอย่างไรบ้าง

เรียนรู้ด้วยการลงมือทำกับมูลนิธิ

มูลนิธิสืบนาคะเสถียรรับคนมาก่อนที่ผมจะเข้าไปทำงาน ใช้ได้บ้าง ใช้ไม่ได้ก็ต้องให้ออก ผมพยายามเข้าไปแก้ปัญหา เพราะเราไม่ได้รับเขามาตั้งแต่ต้น เราได้รับงานบริหาร วิ่งประสานงาน ขอทุนเพิ่มขึ้นเรื่อยๆ เราทำงานบริหารเริ่มจาก ตำแหน่ง รอง เลขาธิการ พูดกันตามตรง คือ เขาทิ้งกันหมดแล้ว หายเห่อแล้ว แต่เราอยู่ข้างนอก เรารับโปรเจกต์ต่างประเทศมาทำ มีเงิน มีงาน เงินจึงไม่ใช่ปัญหา สามารถทำผลงานอะไรหลายอย่างออกมาได้

พื้นที่ทำงานของผมเป็นพื้นที่ของผู้มีอิทธิพลทำเหมืองแร่ เขายังไว้ชีวิตอยู่ เขาก็ไม่เข้าไปทำงาน เพราะเราทำเขาเจ๊ง ถ้าเป็นเราคงแค้นน่าดู เรื่องเหมืองแร่ผมเป็นพยานปากสำคัญ ตอนนั้นเรารู้สึกว่า เท่ดี ชีวิตจะเป็นอะไร เราเป็นคนหนุ่ม ที่ต้องกล้าหาญ เสียสละ นอกจากทำงานกับมูลนิธิก็ยังทำงานกับคณะกรรมการสิทธิมนุษยชนแห่งชาติซึ่งเขาตั้งขึ้นมาใหม่ เขาต้องการคณะทำงานที่เกี่ยวข้องกับมลพิษ เหมืองแร่ เขาเห็นผมเข้าป่า ออกข่าว ผมเข้าไปเป็นบุคลากรในคณะทำงานชุดนี้ ทำงาน 7 ปี มีเคสคนที่ถูกยิงตายโดยผู้มีอิทธิพลทางสิทธิมนุษยชน ชื่อก็อยู่รอบตัวผม ตอนนั้น คณะกรรมการสิทธิมนุษยชน เขาไม่ค่อยมีงานวิชาการวิทยาศาสตร์ เรามีปัญหาเรื่องการสร้างแหล่งน้ำ น้ำท่วม ท่วมถึงไหน เป็นสิ่งที่ผมสนใจ สักพักเขาก็เอามารวมกัน ทำทั้งเหมืองแร่ ชายทะเล แหล่งน้ำ พลังงาน ผมตรวจสอบเคสพวกนี้ 300-400 เคส

พื้นฐานครอบครัวมีตังค์ไม่มาก กำลังพอดี ถ้ารวยผมคงถูกบังคับให้ทำงานเงินเดือนเยอะ ทำงานที่มีความก้าวหน้า ที่สำคัญคือผมเป็นลูกคนเล็ก พี่สาวมีงานทำ พ่อแม่รับข้าราชการ ที่บ้านนิ่งแล้ว ไม่มีหนี้สิน แม้เราจะไม่มีเงินแต่เราก็ไม่มีภาระอะไร ไม่มีภาระที่ต้องช่วยใคร มีแฟนคนนึง แต่ตอนนั้นผมยังเป็นหนุ่ม มันอาจจะเป็นความอยากตั้งแต่วัยเด็ก ผมเป็นคนตัวเล็ก เนิร์ด ใส่แว่น เล่นกีฬาไม่เป็น เราอาจจะอยากมีพื้นที่ที่ได้รับการยอมรับหรือเปล่า ไม่แน่ใจ เมื่อเรียนมหาวิทยาลัยก็เป็นประธานเชียร์ ทำกิจกรรมออกค่าย ชีวิตไม่ค่อยทำงานอะไรที่เป็นการทำงานหาเงิน มีแต่งานเผือกๆ งานของมูลนิธิยิ่งเผือกใหญ่เลยเพราะเขามีตังค์ให้ แล้วเราตะลุยเข้าไปช่วยชาวบ้าน ชาวบ้านขัดแย้งกับป่าไม้ แต่ชาวบ้านก็รุกป่าเหลือเกิน เราต้องเป็นคนกลาง

โจทย์ คือ เราต้องไปคุยกับป่าไม้ว่าเขามีช่องทางช่วยยังไง แล้วต้องไปคุยกับชาวบ้านว่า ป่าไม้ไม่มีอะไรดีเลยหรือ? ทำงานด้วยกันได้มั้ย? หาข้อตกลงอะไรได้บ้าง? มูลนิธิสืบนาคะเสถียรมีโมเดลจัดการความขัดแย้ง สมัยก่อนราชการทำเองไม่ได้เพราะมีกฎหมายบังคับ เราจึงมี MOU (บันทึกความเข้าใจ) มีโมเดล เราก็บอกกับป่าไม้ว่า พี่ไม่ต้องจับได้มั้ย คุยกันก่อน คนไหนรุกป่าก็ดึงเขากลับมา ชาวบ้านตั้งกติการ่วมกันได้มั้ย แม้ว่าวันนี้เขายังไม่ได้สิทธิในที่ดิน หรือถ้าอยู่กันไปก่อนชาวบ้านจะเอาที่ดินแค่ไหน เราเป็นคนกลาง พูดกับคนนั้นที พูดกับคนนี้ที ตามที่กฎหมายพอมีช่องทางให้ได้ ขอให้อยู่กันก่อนมั้ยโดยสงบ สันติ เมื่อมีโมเดลก็ทำเอกสารส่งให้ส่วนราชการว่า โมเดลการแก้ปัญหาควรเป็นอย่างนี้ได้มั้ย

สิ่งที่เป็นปัญหาหมักหมมยาวนาน ถูกแก้ไขให้ดีขึ้น เงินหมดก็หาเงินเพิ่ม หลายสิ่งดีขึ้น ชาวบ้านอยู่ดี ป่าไม้ไม่ต้องไปจับชาวบ้าน อยู่ตรงไหนก็สงบสุข ผมเริ่มทำงาน 10 หมู่บ้าน ห้วงเวลา 4 ปีผมทำ 40 หมู่บ้าน แล้วผมก็ได้งบประมาณทำโครงการเพิ่มเป็น 100 หมู่บ้าน แล้วก็เพิ่มอีกเป็น 200-300 หมู่บ้าน รอบผืนป่าตะวันตก  ช่วงที่พีคๆ ผมบริหารงานคนเกือบ 70 คน หลังจากนั้น คนก็ลดลง งบประมาณก็ลดลง

โมเดลจัดการความขัดแย้งเรื่องการบุกรุกป่า

ผ่านระยะเวลามาเกิน 15 ปี งานที่เราทำมีนักการเมือง อธิบดีคนหนึ่ง เปิดโอกาสให้ แล้วถามผมว่า ปัญหานี้ที่ราชการแก้ไม่ได้ ประเทศไทยแก้ไม่ได้ ควรจะทำยังไง เขาถามผมในวันที่เราหน้าตาแก่ขึ้น อายุมากขึ้น คนรู้จักมากขึ้น คนมองเห็นผลงาน มองว่าพื้นที่ซึ่งมูลนิธิคน ชุมชน กับเจ้าหน้าที่ป่าไม้สามารถร่วมกันทำงานได้ ป่าไม่ถูกขยายพื้นที่ คดีก็ไม่มี แต่คนที่ทำงานมาก่อนเรา แล้วเขาทำไม่สำเร็จก็มี หน่วยงานที่เขาตั้งขึ้นมา เขาก็ไม่อยากให้งานของเราไปทับเขา นั่งทับที่ไว้เยอะมาก วันหนึ่งเมื่อการเมืองฟังเรา ก็ออกกฎหมายใหม่ ผมเป็นกรรมาธิการออกกฎหมายก็ถือว่าปิดจ๊อบ ทำยังไงคน ชุมชน อยู่กับป่าได้กฎหมาย (พระราชบัญญัติป่าไม้ (ฉบับที่ ๘) พ.ศ.๒๕๖๒ ,พระราชบัญญัติอุทยานแห่งชาติ พ.ศ. ๒๕๖๒, พระราชบัญญัติสงวนและคุ้มครองสัตว์ป่า พ.ศ. 2562) ซึ่งต้องมีกฎหมายลูก ก็มีระเบียบอะไรต่างๆ ผมยังเป็นกรรมการ เพื่อประคองเรื่องนี้ให้มันจบ แต่มันก็ไม่ได้ดังใจทั้งหมด แต่ก็ถือว่าได้ 70-80 เปอร์เซ็นต์ แล้วก็ปล่อยให้เป็นเรื่องของคนอื่นมาทำต่อ

ถ้าไปถามชาวบ้าน เขาก็บอกว่า มูลนิธิกดขี่ชาวบ้าน ช่วยป่าไม้ ชาวบ้านเขาก็ว่าแบบนั้น แต่ก็ดีกว่าสมัยก่อนที่มันไม่มีทางออกเลยซึ่งชาวบ้านก็อยู่กับป่าได้โดยไม่มีความผิด แต่ฝ่ายอนุรักษ์สีเขียวจัดเขาก็ด่าเราว่าเอาแต่ชาวบ้าน มันอยู่ Output Outcome ว่าเราต้องการอะไร ในเป้าหมายของความเป็นนักอนุรักษ์เราต้องการให้ป่ายังอยู่ไม่ถูกทำลายเพิ่ม เราก็สำเร็จ แต่ในความเป็นมนุษย์ ชาวบ้านก็ไม่ควรถูกจับกุม เขาไม่ใช่อาชญากร เขาเกิดมาก็ผิดกฎหมายแล้ว พ่อแม่ ปู่เขารุก เขาโตขึ้นมาก็ทำอยู่แล้ว เราจะทำยังไงให้ทางออกมันเป็นไปได้ แต่ถ้าไม่ทำอะไรเลยพื้นที่ถูกทำลายก็ขยายตัวขึ้นทุกวัน ป่าไม้ก็จับกุมไมได้ จับไปก็ร้องเรียนเรื่องนั้นเรื่องนี้ แสวงหาทางออกไม่ได้ มันต้องมีอะไรที่เป็นโครงการ จนกระทั่งออกกฎหมาย ส่วนคนอื่นจะทำอะไรต่อ พัฒนาอะไรต่อ ผมไม่ได้ปกป้องหลักการของกฎหมายที่ทำขึ้นมา คุณจะพัฒนายังไงต่อก็ได้

วันนี้ พื้นที่โครงการ 4,000 ชุมชน ถูกขยายออกไปจากพื้นที่ซึ่งเราเริ่มทำงาน คนนับล้านคนไม่ถูกจับ ส่วนการทำงานจะพัฒนาไปในทางไหนก็แล้วแต่คุณ ผมทำงานกี่ปีลองนึก ตอนผมเข้าทำงาน ผมไม่รู้หรอกว่า ปัญหาเหล่านี้มันมีมายังไง ผมเพิ่งมารู้ทีหลัง จะแก้ปัญหายังไงก็ไม่รู้ ไม่มีใครรู้ แต่ฝรั่งบอกว่า learning by doing ทำไปเรียนรู้ไป ลองเสริมศักยภาพให้คนช่วยกันคิด ประชุมร่วมกัน มีโครงการทำงานร่วมกัน ทำยังไงให้ทุกคนอยู่ได้โดยไม่ขยายพื้นที่ ขณะเดียวกันก็มีงบประมาณให้ทำงาน อยากซื้ออะไรก็ซื้อได้ สมัยก่อนผมซื้อ GPS เป็น 1,000 ตัว ยุคสมัยก่อน GPS สำคัญมาก เดี๋ยวนี้ราคาเริ่มถูกลง จากเดิมก็เถียงกันว่าใครอยู่ก่อนอยู่หลัง แผนที่ก็ชี้กันไปแล้วก็แก้ปัญหาไม่ได้ มันต้องกำหนดพื้นที่ซึ่งตนเองอยู่บนแผนที่มาตราส่วน 1:50,000

ความรู้อยู่ที่หน่วยงานราชการ ราชการมีความรู้แต่เครื่องมือไม่มี แผนที่ก็ไม่ครบ ผมมีตังค์ ผมซื้อแผนที่แจก อบรมชาวบ้านให้ใช้แผนที่เป็น มีคนกลางเป็นผู้นำชุมชนหรือคนทำงานด้านประชาสังคม เป็นผู้หลักผู้ใหญ่ที่สามารถเป็นคนกลางช่วยเราได้ เอามาเรียนรู้ อบรม ประชุม ใครโกรธกันทะเลาะกันก็จัดประชุมใหม่ ตังค์มี เลี้ยงกาแฟได้ กลางคืนผมก็เลี้ยงเหล้าได้อีก เราต้องเอาตัวเราเข้าไปคุย คนนี้คิดอย่างนี้ คนนี้คิดอย่างนี้ อะไรที่มันเป็นตรงกลาง อะไรที่เราตกลงกันได้ ที่ตกลงไม่ได้ก็ไม่ต้องคุย ผมเป็นเจ้าภาพ ผมเลี้ยงข้าว ประเด็นที่เป็นความขัดแย้งเราไม่คุย เราตกลงในประเด็นที่ตกลงกันได้เพราะผมไปคุยมาแล้วทั้ง 2 ฝ่าย ถ้าจะคุยในประเด็นความขัดแย้งเราก็ต้องคุยนอกรอบหรือเอาไว้วันหลัง คือ มันต้องค่อยๆ เป็น ค่อยๆ ไป แบบนี้ ซึ่งไม่ใช่แค่ผมที่ทำแบบนี้ได้ ทีมงานของผมมีอยู่ 5 ทีม อยู่ในผืนป่าซึ่งสามารถทำแบบนี้ได้หมด พวกเขาเริ่มเป็นผู้ใหญ่ เริ่มมองสถานการณ์เหมือนเรา ทำข้อตกลง ทำแผนที่ ตั้งกติกาชุมชน ชุมชนที่ทำได้ก็เริ่มใช้สูตรและขยายไปทั่ว

เมื่อได้ข้อมูล ผมคุยกับอธิบดีที่เปลี่ยนคนไปเรื่อยๆ อธิบดีเขาไม่รู้หรอกว่า พวกเราทำข้อตกลงกับชุมชนอย่างไร ทำเอ็มโอยูอย่างไร เราต้องเข้าไปอธิบายว่า มีอะไรเกิดขึ้น บางทีหนึ่งปีมีการแต่งตั้งโยกย้าย 2 รอบ งานหนักอยู่ตรงนี้มากกว่า ผมต้องคุยตั้งแต่จิ๊กโก๋ในหมู่บ้าน ลุงคนนึงที่กวนตีนที่สุดในชุมชน หรือแม่บ้าน คือบางครั้งผู้ชายคุยกันรู้เรื่อง แต่แม่บ้านเขาพร้อมจะฟันไร่ เบิกถางที่ดิน เราต้องเข้าครัวคุยกับเขา ผมกำชับลูกน้องว่า ต้องคุยกับเมียเขาด้วย อย่าคุยกับผัวอย่างเดียว

เรื่องทั้งหมด มันเป็นการทำงานระหว่างมนุษย์กับมนุษย์ ขณะเดียวกัน คนที่ไปจับก็เป็นผู้พิทักษ์ป่าไม่ได้เป็นข้าราชการ เขาก็สงสารชาวบ้านแต่ก็ต้องทำตามหน้าที่ เขาเห็นใจชาวบ้าน พอเราเข้าไปเขาก็มีทางออก หัวหน้าก็ไม่อยากจับ เราไปเขาก็มีหลังพิง แต่เราก็ต้องสม่ำเสมอ ผมคุยทุกระดับ ต้องวิ่งเข้าหา ช่วงไหนผมสนิทกับผู้บริหารผมก็ไปได้ ช่วงไหนเขาไม่ชอบเราก็ว่ากันไป ยังไม่นับงานอื่นที่เกี่ยวข้องกับความขัดแย้งไม่เกี่ยวกับงานของมูลนิธิอย่างเช่น เขาจะประกาศเป็นพื้นที่อุทยาน แต่ผมบอกเป็นเขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่า หรือเขาจะมีหน่วยท่องเที่ยวในป่า ผมบอกทำลายธรรมชาติเขาก็ไม่ชอบเราอีก งานทั้งหมดอยู่บนความขัดแย้ง เราจึงเป็นนักจัดการความขัดแย้ง

ในบทบาทของนักอนุรักษ์ป่า

ผมก็สร้างความขัดแย้งไว้เยอะ เช่น การคัดค้านการสร้างเขื่อนแม่วงก์ ตอนทำงานอยู่มูลนิธิผมก็ค้านถนน ค้านเหมืองแร่ในป่า ค้านการทำทางเข้าไปตัด 2 – 3 เส้น  อุโมงค์ผันน้ำทะลุป่า หลายงาน ซึ่งความจริงมันไม่สนุกหรอก มันมีแต่เรื่อง ใครก็ไม่รัก เราต้องตื๊อ ต้องหาช่อง เรียกว่า “เผือก” มันต้องมีคนที่เห็นด้วยกับเรา ทำอะไรก็ได้แต่อย่าไปทะเลาะกับเขามาก อย่าผิดกฎหมาย มันต้องมีคนที่เห็นด้วยกับเรา คนที่เห็นด้วยก็คือคนที่อยู่ข้างสนามมองเห็นสิ่งที่เราทำว่า มันคือคำตอบ เขาจะช่วยคิด อย่างเราคิดไม่ออก เรากินเหล้ากับหัวหน้า เขาก็บอก “พวกมึงทำงานยังไงไม่มีลายลักษณ์อักษร ราชการเขายึดถือลายลักษณ์อักษร”

เราทำ MOU ทำอะไรสักอย่าง เขาก็จะถามอีกว่า ขออนุญาตหรือยัง เพราะเขาเป็นคนรับผิดชอบ ไม่ใช่เรา เขาบอก วิธีการคือ ต้องทำใหม่ ต้องเป็นโปรเจ็กซ์ที่ทำโดยพนักงานเจ้าหน้าที่โดยมึงไม่เกี่ยว ให้ราชการเป็นคนทำ แต่มึงเป็นคนจ่าย เป็นผุ้สนับสนุน ทำโดยพนักงานเจ้าหน้าที่ แต่ถ้าพนักงานเขียนโครงการให้อธิบดีเขาไม่ให้ทำหรอก พนักงานเขาก็ทำงานของเขาไป เขาไม่ทำหรอกโครงการอะไรที่มันผิดกฎหมายแบบนี้ มูลนิธิก็ต้องเขียนโครงการ โอ้โลมปฏิโลม หลอกล่อให้เขาอนุมัติโครงการ แต่ในนั้นก็เขียนเอาไว้ว่า ผู้ปฏิบัติงานเป็นเจ้าหน้าที่แต่มูลนิธิเป็นผู้สนับสนุน โดยต้องมีข้อกฎหมาย ผมจะรู้ได้ไง ทางเจ้าหน้าที่เขาก็บอกถ้าทำโครงการในพื้นที่นี้อ้างข้อนี้ พื้นที่นี้ข้อนี้ อันนี้เอามติ ครม.นี้มาช่วย เขียนเป็นแผนผังแล้วก็จับมือเราทำ

แต่ถ้าเป็นเจ้าหน้าที่อธิบดีไม่ฟังหรอก เดียวฝ่ายกฎหมายก็แย้ง ราชการมีพวกหัวเหมอเยอะ พวกที่พูดแต่ไม่ทำ แต่พวกที่เป็นฝ่ายปฏิบัติก็พูดอะไรไม่ออก เราเป็นคนนอก มีสื่อมวลชน เข้าหานักการเมือง เราก็ทะลายความเป็นไปไม่ได้ไปทีละขั้น มันไม่ง่ายหรอก ผมเริ่มตั้งแต่ปี 2547 ขอกฎหมายปี 2562 ใช้เวลา 15 ปีเต็ม ถ้าผมเลิกไปเป็นอาจารย์มันก็ไม่เกิดเพราะมันไม่ต่อเนื่อง ผมเกาะตั้งแต่ต้น บางครั้งเราไม่มีเงิน ผมใช้เงินจนมูลนิธิจะเจ๊ง เราก็ต้องหาเงินเพื่อแก้ปัญหากันไป เงินเดือนตนเองแทบไม่มี เวลาทำอะไรอย่างต้องเป็นคนบ้าคนนึง พอจะเสร็จก็เอาอีกนิดนึง ทำงาน 10 ปีไม่มีวันหยุดเลย ไม่มีความก้าวหน้า รายได้ก็เท่าเดิม

การทำงานก็มีทั้งพลาดและไม่พลาด แต่ผมอ่านหนังสือเยอะ ตอนแรกไม่รู้เรื่องอะไรเลย ภาษาอังกฤษก็แย่มาก เดียวนี้ภาษาอังกฤษก็ไม่ค่อยดี ผมต้องหาตำราภาษาไทยมาอ่าน ว่าการบริหารโครงการจะต้องทำอะไรเ หนังสือต่างประเทศเขียนเรื่องทฤษฎีความขัดแย้ง เชื่อมั้ยว่า ผมอ่านไม่รู้เรื่อง ผมต้องมานั่งอ่านว่า เขาให้ทำวิทยากรกระบวนการ จัดประชุมเป็นคนกลางไกล่เกลี่ยความขัดแย้ง สร้างทีมวิทยากรไกล่เกลี่ย เขาเรียนกันที่ไหน ไม่เห็นมีใครเรียน ทั้งประเทศไม่เคยมีเรื่องนี้ ตำราก็ไม่มี แต่ช่วงนั้น มีสถาบันพระปกเกล้าแปลหนังสือไว้ ก็ไม่มีใครอ่าน ผมก็ต้องไปนั่งดู แล้วลูกน้องผมคนใดมันจะอ่าน เริ่มตั้งแต่การแกะทฤษฎี Conflict Management มันทำกันยังไง เป็นลำดับ 1 ,2, 3 ระหว่างนั้นก็ค้านเขื่อน ค้านการทำทางเข้าไปตัด 2 – 3 เส้นบริหารองค์กรที่เขาทิ้งแล้วทั้งหมดไปด้วย กินเวลาของผมไปหนึ่งชีวิต

สำหรับงาน NGO กับการคัดค้านโครงการบางโครงการของรัฐ ตอนแรก ผมไม่นึกว่าจะต้องมาทำอะไรแบบนี้ ผมนึกว่า มันเป็นการออกค่าย ได้ตังค์ไปช่วยชาวบ้าน จัดการความขัดแย้ง ทำงานเชิงบวก สักพัก พอทำงานตำแหน่ง รองเลขาธิการ, เลขานุการ, ประธานมูลนิธิขาก็บอกว่า เรื่องเชื่อนแม่วงก์มา 2 รอบ ตอนนั้นมีหลายโครงการจ่อคิวเพียบเลย ช่วงนั้นเป็นช่วงรัฐประหารรอบแรก ผมค้านจริงๆ ก็ค้านเฉพาะถนน แต่ช่วงรัฐบาลรัฐประหาร จุลานนท์ เป็นช่วงที่ไม่มีโครงการพัฒนา เป็นช่วงที่ผมทำงานเรื่องการจัดการความขัดแย้งได้เยอะเพราะไม่ต้องมาค้านโน่นค้านนี่

เมื่อมีรัฐบาลเลือกตั้ง ก็มีโครงการเข้ามาอีก พ.ศ.2554 ก็มีปัญหาเรื่องน้ำท่วม มีโครงการจัดการน้ำ ก็โครงการสร้างเขื่อนแม่วงก์ ตอนนั้น น้ำท่วมลาดยาว ผมเอารูปต้นไม้ไปให้ท่าน รอง นายกฯ ดู ท่านก็บอก “งั้นหยุดไว้ก่อน” ทุกอย่างก็หยุดลง บางทีมันก็ง่ายๆ แบบนี้ แต่ยุครัฐบาลยิ่งลักษณ์มันหยุดไม่ได้เพราะเป็นโปรเจกต์ใหญ่ เขื่อนแม่วงก์เป็นตัวจัดการน้ำ 1.5 แสนล้าน เมื่อเป็นเรื่องใหญ่ เราก็ต้องทำงานใหญ่ตาม เราไม่รู้หรอก แต่มันเป็นหน้างานมูลนิธิถ้ามันอยู่นอกป่าตะวันตก ผมไม่ค่อยทำอะไรหรอก แต่แม่วงก์อยู่เหนือห้วยขาแข้งนิดเดียว

ตอนนั้นมีโครงการวิจัยเสือ ข้อมูลก็ปรากฏชัดเจนว่า บริเวณนี้เป็นแหล่งอาหารของเสือ มีกวางมาอยู่ เป็นที่ราบต่ำทีมีอยู่จุดเดียว นอกจากนั้นก็เป็นที่คนอยู่ คือคนในชุมชนนับร้อยชุมชนแย่งที่เสืออยู่หมด ถ้าเอาเขื่อนมาใส่ 10 ปี คนคงล่าทั้งกวางทั้งเสือกินหมด น้ำก็ท่วม เวลาเราคัดค้าน เราก็จะโดนว่าอยู่ตลอดเวลา แต่ด้วยเราเป็นนักอนุรักษ์เราก็ต้องทำ คือหน้างานเราเป็นอย่างนั้น ถ้าให้ผมกลับไปทำอีก… แค่นึกก็สยอง! มันไม่สนุก เพราะคุณไมได้มานั่งถือป้ายประท้วง คุณต้องอ่านหนังสือ อ่านรายงาน เจาะช่องด่ามัน ก่อนประท้วงผมถูกคณะกรรมาธิการเรียกไป ทักโน่น ทักนี้ เรียกไปด่าหลายรอบ โดนเขาไล่ต้อนข้อมูล คือบางทีก็ประชุมกับคนที่เขากำลังจะได้ประโยชน์จากการทำถนนทั้งห้องประชุมแต่เราคนเดียวเข้าไปค้านว่า เสือ สิงห์ ลิง ช้างจะเดือนร้อน

สิ่งที่เรายึดถือคือ เรารู้ว่าสิ่งที่เราทำไม่ได้ผิดกฎหมาย แต่ถึงคุณทำถนน สิ่งที่คุณคิด คุณหวัง มันไม่ได้อย่างที่คุณคิดหรอก แต่เราไม่มีเวลาอธิบายเรื่องแบบนี้ให้กับทุกคน ทำเขื่อนขึ้นมาเพื่อจะได้น้ำ 5 ตำบล 6 อำเภอ เราเป็นนักวิทยาศาสตร์เราก็พบว่ามันโกหก มันใช้เทคนิคเขียนหลอก มีแต่ผลประโยชน์ที่นักการเมืองจะได้รับ เราทำให้ความจริงมันปรากฏ คือ เราทำงานตามเจตนารมณ์ของมูลนิธิสืบ ผมอยู่มูลนิธิสืบ คุณสืบ คิดอะไรไว้ผมก็ต้องอ่านหนังสือ เจตนาทำอะไรไว้ก็ต้องทำ ทำหน้าที่เบื้องหน้าของเราให้เต็ม ผมเป็นนักอนุรักษ์มืออาชีพและเขาก็จ่ายเงินเดือนให้ผม ผมทำเต็มที่แต่ก็เดือดร้อนชีวิตเยอะมาก นอนไม่หลับ ผมเลี่ยงที่จะขับรถไปมูลนิธิอันตรายมาก เรามีโจทย์เยอะ แต่เราก็ช่วยคนช่วยชุมชนเยอะ

กลับสู่ถิ่นเกิดที่อยุธยา

เหตุผลของการกลับบ้านก็คงเป็นเพราะเราต้องรับผิดชอบตนเอง ถ้าผมอยู่มูลนิธิอายุของผมก็จะครบ 60 ปี บ้านผมไม่มีเงินทองแต่ก็ไม่มีหนี้สิน ไม่มีรถใหม่ ผมลาออกจากงานอาจารย์ 30 ปี ตอนนี้ ผมยังใช้รถยนต์คันเดิม แต่เราไม่ได้ยากจน มีบ้านอยู่ มีห้องแอร์นอน มีน้ำอุ่นอาบ แต่ไม่มีตังค์ซื้อรถใหม่ ไม่มีความมั่นคงอะไร คือเมื่ออายุครบ 60 ปี มันอนาถ เมื่อไม่มีใครรู้จักเรา ไม่มีชื่อเสียง ไม่มีอะไรจะเสียสละให้ เสียฟอร์มถึงคุณสืบ นาคาะเสถียร ผมก็เลยบอกว่า ผมพอแล้ว ผมเป็นประธานมูลนิธิ2 รอบ ผมขอไปรับผิดชอบชีวิตตนเอง ไม่อย่างนั้น ผมคงเป็น ภิกขาจาร (ภาษาบาลี แปลว่า การเที่ยวขออาหาร,การเที่ยวบิณฑบาต) ตอนอายุ 60 ปี ถ้ายังทำงานอยู่มูลนิธิตอนนี้ผมคงเดินทางไปค้านเขื่อนวังตะโนด ผมเปิดศูนย์อบรม รับงานวิทยากร เพราะผมไม่มีบำนาญเหมือนคนอื่น เงินเก็บพอมีแต่เอาไว้ลงทุน ตอนนี้ ผมเปิดศูนย์เรียนรู้ที่อยุธยา บนที่ดินซึ่งได้มาจากแม่ แล้วก็เปิดคอร์ส ผมเคยเรียนวิชา การจัดการสิ่งแวดล้อม การบริหารความขัดแย้ง ผมเคยฝึกอบรมหลักสูตรก็เอาความรู้มาเปิด คนมาเรียนก็ 10-20 คน เปิดศูนย์เรียนรู้ก็ไม่ได้เยอะ ผมขยายพื้นที่ทำโฮมสเตย์ซึ่งเป็นกิจการของเมีย

สำหรับการบรรยาย ผมชอบเรื่องความขัดแย้ง เรื่องการจัดการความขัดแย้ง เรื่องสิ่งแวดล้อม แต่มีคนเรียนน้อยเพราะตลาดมันแคบ ถ้าเป็นเรื่องความขัดแย้งมีคนเพียบ เปิดปีละ 2 รอบ หน่วยงานราชการก็ส่งคนมาเรียนเมื่อต้นปี เรื่องวิทยากรกระบวนการ อันนี้ผมถนัด ผมชอบเพราะว่า เป็นการประชุมแบบสร้างสรรค์ การประชุมกับชาวบ้าน อีกเรื่องซึ่งผมมีความรู้มากเพราะได้ทำงานอยู่มูลนิธิคือ การวางแผนยุทธศาสตร์ การวางแผนของหน่วยงาน องค์กร ซึ่งการทำงานเป็นโปรเจกต์เมเนเจอร์ ผมเป็นคนเขียนแผนยุทธศาสตร์ตอนทำงานอยู่มูลนิธิผมเป็นผู้บริหารเชิงกลยุทธ์ตัวจริง

ผมไม่อยากทำอะไรเพราะสุขภาพไม่ค่อยดีเพราะเมื่อ 7-8 ปีก่อน ผมผ่าตัด เดินที่ราบได้ เดินขึ้นเขาไม่ได้ ตอนนี้ผมไม่ต้องการอะไรมาก ผมเพียงต้องการมีชีวิตรอดอย่างไม่อนาถ ถ้าป่วย เราจะทำอย่างไรที่จะไม่ต้องรับบริจาคเงินมารักษาตนเอง เพราะประกันสังคมของเราหมดแล้ว คือ เราเป็นประธานมูลนิธิพอจะไปเป็นลูกน้องใครอีก เราก็เกรงใจ คือเราเคยเป็นผู้บริหารองค์กร พอจะไปสมัครอะไร ทำงานอะไร มันก็ลำบาก ถ้าเล็กกว่าเราก็ต้องไว้หน้ามูลนิธิเราก็ต้องมีอาชีพอิสระ คือเท่าที่คิดได้ คือ 1.เลี้ยงชีพให้มันไม่ทุเรศนัก 2.การเปิดศูนย์เรียนรู้ซึ่งทำแล้วแต่มันก็ไม่สำเร็จ 3.ทำโฮมสเตย์ ใช้ชีวิตอย่างมีคุณค่า ใครอยากให้ช่วยอะไรเราก็ยินดี

ตอนนี้ ผมช่วยแก้ปัญหาเรื่องน้ำท่วมอยุธยา ชวนเขามาตั้งเครือข่ายเฝ้าระวังน้ำท่วม อาศัยพรรคพวกที่ผมทะเลาะด้วยสมัยสร้างเขื่อนให้มาช่วยแก้ปัญหาน้ำท่วมที่อยุธยา กรมชลประทาน , สทนช. (สำนักงานทรัพยากรน้ำแห่งชาติ) ผมก็ชวนเขาว่า เรื่องนี้ไม่ทะเลาะได้มั้ย ขอมาช่วยอยุธยาหน่อย เขาก็มา เอาคนอยุธยามาจัดประชุม ทำให้คนอยุธยา อีกอย่างก็กำลังคิดว่าจะเปิดบาร์ คือผมชอบให้คนมาคุยกัน เราต้องการพื้นที่พูดคุยเรื่องนั้นเรื่องนี้ ตอนนั้นอยากจะกลับไปหัดเล่นดนตรี คือ ไม่อยากเป็นนักดนตรีเก่งๆ แต่อยากจะพูดคุยกับทุกคน ใครอยากเล่นดนตรีผมก็มีเครื่องเสียงวางไว้ มีกีตาร์ห้อยไว้หลายตัว อีกอย่างคือเรื่องประวัติศาสตร์ มานั่งดูเจดีย์ มาเรียนรู้ประวัติศาสตร์ใหม่ ขับรถไปเที่ยวรอบบ้าน เผื่อว่าจะช่วยเรื่องอาชีพ เช่น พาคนไปเที่ยว เปิดเพจอยุธยา เอาหลายสิ่งหลายอย่างมาคิดวิเคราะห์ใหม่เพื่อดูว่า เกิดอะไรขึ้นกับพื้นที่ เผื่อจะเป็นประโยชน์กับผู้คน

“จีน แก้ไขปัญหาเหมืองแร่ด้วยการสั่งปิด กลุ่มธุรกิจเหมืองแร่จึงขยายธุรกิจสู่ต่างประเทศ เช่น พม่า ลาว กลุ่มธุรกิจเหมืองแร่เติบโตและขยายตัวจนปัจจุบันเหมืองแร่รอบราชอาณาจักรไทยมีมากกว่า 2,500 แห่ง ส่งผลกระทบต่อธรรมชาติ สิ่งแวดล้อม ส่วนพื้นที่ลุ่มแม่น้ำกก จังหวัดเชียงใหม่ – เชียงราย มีการทำเหมืองแร่หายากก่อให้เกิดสารพิษปนเปื้อนในแม่น้ำกกอยู่ 2 เหมืองแร่ใหญ่ในรัฐคะฉิ่น เมียนเมาร์มีปัญหาด้านความมั่นคงและสงคราม เราไม่สามารถบังคับใช้กฎหมายหรือทำสนธิสัญญาใด แต่ประเทศไทยก็มีส่วนรับผิดชอบเพราะเป็นประเทศทางผ่าน มีการนำเข้า-ส่งออกแร่สู่ต่างประเทศ เราทราบเพียงตัวเลขการนำเข้า-ส่งออก จากกรมศุลกากร ยังไม่รวมตัวเลขนำเข้า-ส่งออกแร่โดยผิดกฎหมาย รัฐบาลควรมีมาตรการด้านสิ่งแวดล้อม ห้ามนำเข้า-ส่งออก แร่ หรือ มีการระบุพิกัดแหล่งที่มา , แสดงข้อมูลบริษัทหรือผู้ประกอบการสินค้าแร่ , ส่วนบริษัทนำเข้า-ส่งออก ก็มีความรับผิดเพราะอยู่ในห่วงโซ่อุปทานสินค้าซึ่งส่งผลกระทบต่อสิ่งแวดล้อม”

สืบสกุล กิจนุกร ( SUEBSAKUN KIDNUKORN ) อาจารย์ประจำสาขาการพัฒนาระหว่างประเทศ สำนักวิชานวัตกรรมสังคม มหาวิทยาลัยแม่ฟ้าหลวง มีบทบาทสำคัญในการเคลื่อนไหวด้านสิ่งแวดล้อม ประเด็นสารพิษในแม่น้ำกก จังหวัดเชียงราย เวลา 13.00 น. 8 มิ.ย.69 ทรงวุฒิ จันธิมา สัมภาษณ์

สารพิษแม่น้ำกกไม่สามารถแก้ไขด้วยวิธีการแบบเดิม

“แม่น้ำกก” มีต้นน้ำบริเวณทิวเขาแดนลาวและทิวเขาผีปันน้ำ ในบริเวณเมืองกก อำเภอเมืองสาด รัฐฉาน ประเทศเมียนมา ความยาว 285 กิโลเมตร ส่วนที่ไหลอยู่ในประเทศไทยระยะทาง 130 กิโลเมตร เป็นเส้นทางคนสมัยโบราณที่เชื่อมโยงคนท่าตอน จังหวัดเชียงใหม่ กับคนจังหวัดเชียงราย สมัยก่อนไม่มีเส้นทางเดินรถ การเดินทาง การขนส่งสินค้า เช่น ฝิ่น, ไม้ซุง ใช้เส้นทางแม่น้ำกก

ยุคสมัยก่อนฝิ่นถูกกฎหมาย ไม้ซุงสัมปทาน สำนักงานป่าไม้จึงตั้งอยู่ติดแม่น้ำกกเพื่อความสะดวกในการตรวจสอบไม้ซุง ต่อมาเป็นยุคเฟื่องฟูของการท่องเที่ยว แม่น้ำกก คือ สถานที่ท่องเที่ยว เป็นแม่น้ำสายเศรษฐกิจ เกสต์เฮาส์ ถูกก่อสร้างขึ้นบริเวณริมน้ำกกหลายแห่ง เกิดธุรกิจท่องเที่ยว แพท่องเที่ยว เริ่มตั้งแต่บ้านกะเหรี่ยงรวมมิตร บริเวณตรงข้ามโรงพยาบาลโอเวอร์บรุ๊คส์สมัยก่อนคือท่าเรือขนาดใหญ่ หลังจากนั้นก็มีโครงการขนาดใหญ่ลงสู่แม่น้ำกก เช่น โครงการสร้างเขื่อนแม่น้ำกก โครงการผันน้ำ กก อิง น่าน โครงการขนส่งถ่านหินจากพม่าสู่พื้นที่จังหวัดลำปาง เป็นช่วงเวลาที่มีการเคลื่อนไหวคัดค้าน ปัญหาสุดท้ายที่เรากำลังเผชิญ คือ สารพิษในแม่น้ำกกซึ่งเกิดจากเหมืองแร่ในประเทศเมียนมา

การเกิดสารพิษในแม่น้ำกกเป็นเรื่องใหม่ ยังไม่เคยเกิดขึ้น หากเป็นปัญหาภัยแล้งแย่งน้ำเพื่อใช้ในการเกษตร คนต้นน้ำ กลางน้ำ ปลายน้ำ คุยกัน สร้างข้อตกลงร่วมกันเพื่อแก้ไขปัญหา แต่ประเด็นสารพิษในแม่น้ำกก หมดทางแก้ไข เราจะแก้ไขกันยังไง ตะกอนน้ำที่เคยมากับความอุดมสมบูรณ์ ตะกอนแม่น้ำสะสมคุ้งน้ำใดก็จะกลายเป็นที่ดินใช้ประโยชน์ในการเพาะปลูกพืชผักผลไม้ แต่ปัจจุบันตะกอนมากับสารโลหะหนัก เป็นเรื่องน่าเป็นห่วงเพราะสารพิษเริ่มสะสม กรมควบคุมมลพิษเป็นผู้ตรวจและจัดเก็บข้อมูล ซึ่งเป็นไปได้ยากมากในการปิดเหมืองแร่ ตราบใดที่รัฐบาลยังไม่มีแผนในการแก้ไขปัญหา

ตรวจสอบด้วยกระบวนการทางวิทยาศาสตร์

สำหรับการพิสูจน์สารพิษ มันมิใช่การกล่าวอ้างแต่เป็นการใช้กระบวนการทางวิทยาศาสตร์ในการพิสูจน์ ซึ่งการตรวจสอบสารพิษในแม่น้ำกก เป็นการทำงานของหน่วยงานที่รับผิดชอบ คือ กรมควบคุมมลพิษ (คพ.) ,กระทรวงสาธารณสุข และองค์การบริหารส่วนท้องถิ่น ซึ่งผลการตรวจพิสูจน์โดยกระบวนการทางวิทยาศาสตร์ชัดเจนแล้วว่า น้ำในแม่น้ำกกมีสารพิษเกินกว่าค่ามาตรฐาน แต่ผลกระทบกับการเกษตร เช่น การทำนาข้าว อาจจะเป็นผลกระทบที่ดูไกลเกินไป แต่ก็จะโทษไม่ได้ว่าค่าสารพิษที่ตรวจพบเกิดจากการใช้สารเคมีในการทำการเกษตรเพียงอย่างเดียว

ในทางวิทยาศาสตร์เป็นที่ชัดเจนและยอมรับแล้วว่ามีสารพิษตกค้างในน้ำในตะกอนแม่น้ำกก แต่ผลกระทบจากการปล่อยน้ำเข้าพื้นที่การเกษตรทั่วไป ยังถือว่าไกล ส่วนเกษตรอินทรีย์ก็ได้รับผลกระทบเพราะมีสารพิษตกค้างในการทำการเกษตรอินทรีย์ (Organic) เช่น พื้นที่ทำการเกษตรอินทรีย์ติดซึ่งเพาะปลูกบนตะกอนดินแม่น้ำกกซึ่งปัจจุบันตรวจพบว่ามีค่าสารพิษเกินมาตรฐาน ส่วนสัตว์น้ำ หรือ ปลา ในแม่น้ำกก แม้จะมีผู้ให้ข้อมูลว่า ปลาในแม่น้ำกกสามารถรับประทานได้ถ้านำเครื่องในออกก่อนปรุงอาหาร แต่ใครจะรับประกันได้ว่าเนื้อปลาแม่น้ำกกจะไม่มีสารพิษตกค้าง

จีน แก้ไขปัญหาเหมืองแร่ด้วยการสั่งปิด กลุ่มธุรกิจเหมืองแร่จึงขยายธุรกิจสู่ต่างประเทศ เช่น พม่า ลาว กลุ่มธุรกิจเหมืองแร่เติบโตและขยายตัวจนปัจจุบันเหมืองแร่รอบราชอาณาจักรไทยมีมากกว่า 2,500 แห่ง ส่งผลกระทบต่อธรรมชาติสิ่งแวดล้อม ส่วนพื้นที่ลุ่มแม่น้ำกก จังหวัดเชียงใหม่ – เชียงราย มีการทำเหมืองแร่หายากก่อให้เกิดสารพิษปนเปื้อนในแม่น้ำกกอยู่ 2 เหมืองแร่ใหญ่ในรัฐคะฉิ่น เมียนมามีปัญหาด้านความมั่นคงและสงคราม เราไม่สามารถบังคับใช้กฎหมายหรือทำสนธิสัญญาใด แต่ประเทศไทยก็มีส่วนรับผิดชอบเพราะเป็นประเทศทางผ่าน มีการนำเข้า-ส่งออกแร่สู่ต่างประเทศ เราทราบเพียงตัวเลขการนำเข้า-ส่งออก จากกรมศุลกากร ยังไม่รวมตัวเลขนำเข้า-ส่งออกแร่โดยผิดกฎหมาย รัฐบาลควรมีมาตรการด้านสิ่งแวดล้อม ห้ามนำเข้า-ส่งออก แร่ หรือ มีการระบุพิกัดแหล่งที่มา , แสดงข้อมูลบริษัทหรือผู้ประกอบการสินค้าแร่ , ส่วนบริษัทนำเข้า-ส่งออก ก็มีความรับผิดเพราะอยู่ใน

ห่วงโซ่อุปทานสินค้าซึ่งส่งผลกระทบต่อสิ่งแวดล้อม

เราไม่รู้ว่า ลักษณะของเหมืองแร่เป็นอย่างไร เรามองเห็นเพียงภาพถ่ายทางอากาศ ไม่ทราบแน่ชัดว่า ยังมีแร่หายาก ปริมาณมากน้อยเพียงใด แต่คะฉิ่นบอกกับเราว่า ต้องใช้เวลาฟื้นฟูเหมืองแร่เป็นเวลาอย่างน้อย 50 ปี ซึ่งแนวทางการแก้ไขปัญหาที่เราเสนอคะฉิ่นไม่สนใจ คะฉิ่นคิดว่า มันไม่ใช่ปัญหา ส่วนการแก้ปัญหาโดยใช้ฝายดักตะกอนไม่สามารถแก้ปัญหาได้ในเชิงวิศวกรรมศาสตร์ ไม่มีผลการศึกษารองรับว่าฝายจะสามารถแก้ไขปัญหาได้ การแก้ไขปัญหาต้องจัดการแหล่งกำเนิดมลพิษ การบังคับใช้กฎหมาย หรือ การทำข้อตกลง กับพื้นที่แหล่งกำเนิดสารพิษไม่สามารถทำได้เพราะเมียนมาก็มีปัญหาความมั่นคงภายใน

ตอนนี้ เราพยายามรักษากระแสความสนใจของสังคม ให้ประชาชนสนใจในปัญหาอยู่ตลอดเวลา คือ ถ้าเราไม่สนใจประเด็นปัญหาสารพิษในแม่น้ำจะถูกละเลยและไม่ได้รับการแก้ไข โจทย์การทำงานในตอนนี้คือเราต้องทำให้เรื่องสารพิษอยู่ในประเด็นความสนใจของสังคมตลอดเวลา เราคาดหวังกับนักการเมือง เราอยากให้นักการเมืองนำเรื่องสารพิษอภิปรายในรัฐสภา ตอนนี้ก็มีสมาชิกสภาผู้แทนราษฎร เชียงราย เขต 6 นำประเด็นสารพิษอภิปรายในรัฐสภา แต่ก็ยังไม่มีการดำเนินการใด

ปัจจุบัน ยังไม่มีคำสั่งยุติการนำเข้าแร่จากต่างประเทศ ซึ่งเราไม่ต้องเป็นห่วงเขา ผู้ประกอบการมีทางออกของเขา เหตุผลที่เขาเลือกขนส่งแร่ผ่านประเทศไทยเพราะมันสะดวก ต้นทุนการขนส่งถูกกว่า ถ้าขนส่งผ่านเส้นทางอื่น ต้นทุนการขนส่งแร่จะสูงขึ้น มาตรการห้ามนำเข้าแร่จากต่างประเทศหรือเป็นทางผ่านจะเป็นการสร้างแรงกดดันเพื่อให้เกิดการเจรจา มิเช่นนั้น เขาก็มิได้มองเห็นความสำคัญในปัญหาสิ่งแวดล้อมที่กำลังเกิดขึ้น ซึ่งหากต้องการเปิดด่านเพื่อให้เกิดการซื้อขายหรือขนส่งผ่านประเทศ ต้องปฏิบัติตามเงื่อนไขตามกฎหมายซึ่งกำหนดให้กลุ่มผู้ประกอบการรับซื้อและผู้ประกอบการรับขนส่งแร่ ระบุพิกัดแหล่งกำเนิดแร่ แหล่งรับซื้อแร่ และเพิ่มเติมข้อมูลการรับซื้อว่า รับซื้อแร่จากผู้ประกอบการรายใด

การห้ามนำเข้าหรือการแสดงข้อมูล มิได้เป็นมาตรการกีดกันทางการค้าหรือการสร้างอุปสรรคทางการค้า แต่เป็นมาตรการเกี่ยวกับสิ่งแวดล้อม ลักษณะเดียวกับการนำเข้าข้าวโพดจากรัฐฉานมาจำหน่ายให้กับพ่อค้าคนกลางในประเทศไทย คือ คุณก็ต้องชี้แจงแหล่งที่มาของข้าวโพดว่าปลูกจากพิกัดไหน มีการเผาป่าหรือก่อให้เกิดหมอกควันหรือไม่ อย่างไร ใครเป็นผู้รับซื้อและขนส่งเข้าประเทศ ช่วงที่ผ่านมาเราพบว่า มีผู้ประกอบการรับซื้อ ขนส่ง จำนวนมาก แต่ไม่มีการแสดงพิกัดแหล่งที่มาของสินค้าแร่ ซึ่งการทำธุรกิจประเภทนี้เขาไม่ได้ทำธุรกิจแบบตรงไปตรงมา รายชื่อผู้ประกอบการคนไทยก็อาจเป็น “นอมินี” หรือการสวมรายชื่อเพื่อทำธุรกิจ

“ประเทศไทยถูกโจมตีเพราะหน่วยงานรัฐบาลรับรองมาตรฐานแบบไม่เคร่งครัด ทำให้ขาดการยอมรับจากต่างประเทศ ปี 2563 เราประสบความสำเร็จในการยกระดับออแกนิกไทยแลนด์ให้เป็นที่รับรู้ในระดับโลก ผู้มีใบรับรองมาตรฐานออร์แกนิคไทยแลนด์สามารถส่งสินค้าสู่เอเชียและอเมริกา แต่ก็มีความท้าทายเรื่องการสร้างการรับรู้ เพราะวัฒนธรรมการบริโภคของชาวต่างชาติ มีความเชื่อมั่นในมาตรฐานเกษตรอินทรีย์ในประเทศของตัวเอง มากกว่ามาตรฐานจากประเทศคู่ค้า”

ดร.อนุรักษ์เรืองรอบ อนุกรรมการขับเคลื่อนเกษตรกรรมยั่งยืน, อนุกรรมการบริหารจัดการสินค้าเกษตรแบบมีส่วนร่วมแบบครบห่วงโซ่ของกระทรวงพาณิชย์, รองประธานคณะกรรมการบริหารสภาเกษตรอินทรีย์พีจีเอสแห่งประเทศไทย, นายกสมาคมการค้าเกษตรกรรมยั่งยืนไทย (TSATA) จบการศึกษาปริญญาโทบริหารธุรกิจจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัยจบปริญญาเอกบริหารธุรกิจ (DBA) Asian Institute of Technology – AIT ช่วง 8 ปีที่ผ่านมาเขามีบทบาทสำคัญในการผลักดันให้เกิดการเปลี่ยนแปลงในระบบการเกษตรทำให้เกษตรอินทรีย์ของประเทศไทยเติบโตแบบก้าวกระโดดด้วยการนำแนวคิดการสร้างเครือข่ายโดยใช้พื้นที่เป็นตัวตั้งจากศาสตราจารย์เกียรติคุณนายแพทย์ประเวศวะสีขณะทำงานร่วมกับ“มูลนิธิสัมมาชีพ” ใช้สร้างเครือข่าย PGS หรือเกษตรกรรมแบบมีส่วนร่วมโดยมีเป้าหมาย 8,000 ตำบลทั่วประเทศสร้างห่วงโซ่อุปทาน (Supply Chain) ทำให้สินค้าเกษตรอินทรีย์มีวางจำหน่ายเกือบทุกหนแห่งและกำลังจะเปิด Organic Hub หรือศูนย์กลางการค้าขายสินค้าเกษตรอินทรีย์ทุกภาคทั่วประเทศ

สงครามโลกครั้งที่ 2 เริ่มต้นใช้สารเคมีในการเกษตรประเทศไทย

สารเคมีทางการเกษตรเข้าประเทศไทยพร้อมกับการปฏิวัติเขียว หลังสงครามโลกครั้งที่ 2 สารเคมีถูกแนะนำให้นำมาใช้ประโยชน์ทางการเกษตรมากกว่า 50 ปี ในขณะที่ประเทศต่างๆในสหภาพยุโรป สหรัฐอเมริกา มีตระหนักถึงพิษภัยของสารเคมีจึงกำหนดเป้าหมายให้ประเทศของเขาจะต้องมีอาหารปลอดภัย ปลอดสารเคมี มีอาหารที่ผลิตจากวัตถุดิบอินทรีย์รับประทานทั่วประเทศ โดยสหภาพยุโรปเริ่มปรับเปลี่ยนเข้าสู่กระบวนการเกษตรอินทรีย์อย่างเป็นจริง หลังจากรณรงค์มาเป็นเวลานานกว่า 20 ปี สำหรับประเทศไทยเพิ่งตระหนักรู้ถึงพิษภัยสารเคมีอย่างจริงจัง เริ่มสนใจเกษตรอินทรีย์ช่วง 10 ปีที่ผ่านมา และผู้บริโภคเริ่มใส่ใจในสินค้าเกษตรอินทรีย์จริงๆเมื่อ 2-3 ปีที่ผ่านมานี้เอง

ยุคสมัยก่อน สหภาพยุโรป สหรัฐอเมริกา การบริโภค การค้าขายสินค้าเกษตรไม่ต้องมีมาตรฐานรับรอง แต่เมื่อมีการนำเข้าสินค้าเกษตรจากต่างประเทศ ทำให้เกิดกระบวนการสร้างกำแพงทางการค้า สหรัฐอเมริกาสร้าง USDA (U.S. Department of Agriculture) หรือตรารับรองอาหารและผลิตภัณฑ์ออร์แกนิคของสหรัฐอเมริกาเพื่อเป็นกำแพงให้การนำเข้าอาหารจากต่างประเทศได้ยากขึ้น กระบวนการตรวจสอบก็เข้มข้น ประเทศแคนาดาสร้างตรารับรองมตราฐาน COR (Canada Organic Regime) ญี่ปุ่นสร้างตรารับรอง JAS (Japan. Agricultural Standards) ระดับโลก สหพันธ์เกษตรอินทรีย์นานาชาติสร้างมาตรฐานรับรอง IFOAM (International Federation of Organic Agriculture Movements) แต่เบื้องหลังเราก็พบว่า ประเทศผู้จำหน่ายสารเคมีให้กับประเทศไทยก็คือประเทศที่พยายามกีดกันสินค้าจากประเทศไทยโดยอ้างว่าสินค้าเกษตรของประเทศไทยมีสารเคมีปนเปื้อน

เมื่อมีกำแพงสกัดกั้นการนำเข้าสินค้า การจะส่งออกสินค้าให้สหรัฐอเมริกาก็ต้องได้รับการรับรอง USDA ต้องมีหน่วยงานรับรองต้องเสียค่าใช้จ่ายจำนวนมหาศาลกว่าจะได้ตรารับรอง  เมื่อแต่ละประเทศตั้งกำแพงของตัวเอง จึงเดือดร้อนผู้ส่งออกสินค้าเกษตรอินทรีย์เชิงพาณิชย์ที่จะต้องเสียงบประมาณจำนวนมากเพื่อจะได้เข้าสู่ระบบการรับรองสามารถนำสินค้าเข้าตลาดต่างประเทศได้ แต่เราก็ต้องยอมรับว่า ตลาดต่างประเทศเป็นตลาดใหญ่มีแรงดึงดูดในเชิงมูลค่า มูลค่าการตลาดสินค้าเกษตรอินทรีย์สหรัฐอเมริกา 24.8 พันล้านเหรียญ เติบโตปีละ 15.8 % ครัวเรือนอเมริกันเมื่อออกนอกบ้านสามารถหาผลผลิตเกษตรอินทรีย์ได้ถึง 82 %  แปลว่าเค้ากีดกันจนบ้านเมืองเขาสะอาดครับ สินค้ามีการปนเปื้อนน้อยมาก

ความตระหนักรู้เรื่องการผู้บริโภคของพลเมืองอเมริกันหรือสหภาพยุโรปมีมากกว่าคนไทย  ผู้ส่งออกสินค้าเกษตรประเทศไทยยอมจ่ายเพื่อเข้าสู่กระบวนการรับรองเกษตรอินทรีย์ของแต่ละประเทศ ตัวอย่างเช่น ถ้าเราจะรับรองแปลง USDA ราคาไม่ต่ำกว่า 30,000 บาทต่อปี แปลงใหญ่ๆอาจมีค่าใช้จ่ายสูงถึง 300,000 บาท  ถ้าเป็นโรงงานผลิตอาหารแปรรูปอาจต้องเสียค่าใช้จ่าย 300,000 ถึง 500,000 บาท ถึงจะได้รับการรับรอง

โครงสร้างสังคมเกษตรอินทรีย์ของประเทศไทย

ประเทศไทยมีการใช้สารเคมีในการเพาะปลูกจำนวนมาก สาเหตุเกิดจากการส่งเสริมการใช้เคมีเกษตรโดยหน่วยงานภาครัฐภาคเอกชน การโฆษณาประชาสัมพันธ์ให้ใช้สารเคมีโดยมีแนวความคิด สร้างการรับรู้ว่า (perception) สารเคมีไม่มีอันตรายร้ายแรง หรือใช้สารเคมีแล้วปลอดภัย ซึ่งในความจริงเป็นจริง สารเคมีสังเคราะห์ในการเกษตรจำนวนมากสามารถตกค้างในดินอย่างน้อย 3 ปี เมื่อใช้สารเคมีในการปลูกผัก สารเคมีจะปนเปื้อนในระบบอาหาร เมื่อเรารับประทานทำให้เกิดปัญหาสุขภาพ แต่การสร้างการรับรู้เรื่อง “การใช้สารเคมีปลอดภัย” ทำให้ประเทศไทยอยู่ในวัฒนธรรมการใช้สารเคมีเกษตรอย่างเข้มข้น ความนิยมในการใช้สารเคมีของเกษตรกรก็มีมากขึ้นเรื่อยๆ 

คนไทยเพิ่งผู้ตระหนักรู้เรื่องพิษภัยของสารเคมี เมื่อ 10 ปีก่อน จึงมีการรวมกลุ่มรณณงค์เรื่องเกษตรอินทรีย์ ปัจจุบันเกษตรอินทรีย์กลายเป็นเทรนด์หรือกระแสที่แรงมาก ความต้องการสินค้าเกษตรอินทรีย์เพิ่มมากขึ้นหลายเท่าตัว ผู้บริโภคสามารถหาสินค้าเกษตรอินทรีย์ในห้างสรรพสินค้า เช่น (Tops Market) ท็อปส์ ซุปเปอร์มาร์เก็ต (Makro) แม็คโคร (Lotus) โลตัส และเกษตรอินทรีย์เชิงอุตสาหกรรมในประเทศไทยเริ่มก่อรูปร่าง เราพบสินค้าเกษตรอินทรีย์แปรรูป เช่น น้ำตาลออร์แกนิค ข้าวแปรรูปออร์แกนิค ยางพาราออร์แกนิคเพื่อผลิตของเล่นเด็ก ฯลฯ กำลังเป็นที่สนใจ หากเราจะทำความเข้าใจโครงสร้างการผลิตเกษตรอินทรีย์ของประเทศไทย สามารถแบ่ง Segment เป็น 4 กลุ่ม

กลุ่ม 1. เกษตรเศรษฐกิจพอเพียง มีลักษณะคือ มีพื้นที่ทำการเกษตรจำนวนน้อย ผลผลิตมีจำนวนน้อย การบริหารจัดการเชิงพาณิชย์ทำยากมาก แต่มีการนำผักผลไม้อินทรีย์แลกเปลี่ยนในตลาดจริงใจ ท็อปซุ๊ปเปอร์มาร์เก็ต หรือตลาดชุมชน ทำให้ตลาดสินค้าเกษตรอินทรีย์ในชุมชนตลาดเติบโต

กลุ่ม 3. ผู้ผลิตเพื่อการส่งออก มีลักษณะคือ ถ้าจะส่งสินค้าเกษตรอินทรีย์สู่สหรัฐอเมริกา สหภาพยุโรป ญี่ปุ่น ต้องมีใบรับรองเกษตรอินทรีย์ของแต่ละประเทศ ผู้ผลิตเพื่อส่งออกจึงจำเป็นต้องยกระดับมาตรฐานให้เป็นสากล

กลุ่ม 2. กลุ่มเกษตรเชิงพาณิชย์ มีลักษณะคือ ส่วนใหญ่เป็นเกษตรกรรุ่นหนุ่มสาว (Young Smart Farmer) คนรุ่นใหม่ที่กลับบ้านทำเกษตรกรรมมีการบริหารจัดการอย่างเป็นระบบ มีการจัดทำฐานข้อมูล ใช้ระบบเทคโนโลยีสารสนเทศในการผลิต มีการบริการจัดการสินค้าสู่ตลาดผู้บริโภคอย่างเป็นระบบ กระบวนการนี้จำเป็นต้องใช้ใบรับรองมาตรฐานเกษตรอินทรีย์ เพราะการวางสินค้าจำหน่ายในห้างสรรพสินค้า โรงพยาบาล หน่วนงานของรัฐ จำเป็นต้องมีใบรับรองมาตรฐานเกษตรอินทรีย์ 

กลุ่ม 4. อุตสาหกรรมเกษตรอินทรีย์  มีลักษณะคือ เป็นผู้ประกอบธุรกิจส่งออก ประเทศไทยส่งออกข้าว ส่งออกแป้ง น้ำตาล เป็นสินค้าวัตถุดิบ เป็นต้น สิ่งที่เป็นปัญหาคือ ตลาดต่างประเทศใช้มาตรฐานเกษตรอินทรีย์ในการกีดกันการนำเข้าสินค้าจากต่างประเทศ มีการพูดถึงเรื่องการพัฒนาที่ยั่งยืน เรื่องการปลดปล่อยก๊าซ กดดันในภาคอุตสาหกรรมทั่วโลกให้ปรับตัวตาม อุตสาหกรรมของประเทศไทยถ้าไม่ปรับตัวเข้าสู่กระบวนการการพัฒนาที่ยั่งยืนจะมีปัญหามากกับการแข่งขันในตลาดโลก

ใบรับรองเกษตรอินทรีย์สัญลักษณ์การเปลี่ยนแปลงเกษตรกรรมไทย

เกษตรกรประเทศไทย ไม่มีความจำเป็นต้องทำข้อตกลงกับต่างประเทศ หากเป็นการทำเกษตรอินทรีย์เพื่อการค้าขายภายในประเทศ IFOAM (International Federation of Organic Agriculture Movements) ซึ่งเป็นสหพันธ์นานาชาติว่าด้วยการขับเคลื่อนเกษตรเกษตรอินทรีย์ระดับโลก บอกว่า การค้าขายสินค้าเกษตรภายในประเทศ ไม่จำเป็นต้องมีใบรับรองเกษตรอินทรีย์สากล เพราะกระบวนการเพื่อให้ได้รับการรับรองมีค่าใช้จ่ายสูง แต่สามารถใช้กระบวนการรับรองแบบมีส่วนร่วมได้ เรียกว่า PGS  (Participatory Guarantee System) หรือ กระบวนการรับรองแบบมีส่วนร่วม ซึ่งออกแบบโดย IFOAM ได้ถูกนำไปปรับใช้ในการปรับเปลี่ยนสู่เกษตรอินทรีย์ จำนวนกว่า 60 ประเทศทั่วโลก ผมเชื่อว่าในอนาคตการค้าระหว่างประเทศ ระหว่างเครือข่าย PGS ระดับประเทศจะเกิดขึ้นได้ง่ายมาก เพราะเราใช้หลักการเดียวกันในกระบวนการผลิต

สำหรับใบรับรอง ออร์แกนิคไทยแลนด์ (Organic Thailand) ช่วงสิบปีที่ผ่านมา มีจุดอ่อน ประเทศไทยถูกโจมตีเพราะหน่วยงานรัฐบาลรับรองมาตรฐานแบบไม่เคร่งครัด ทำให้ขาดการยอมรับจากต่างประเทศ ปี 2563 เราประสบความสำเร็จในการยกระดับออแกนิกไทยแลนด์ให้เป็นที่รับรู้ในระดับโลก ตอนนี้ผู้มีใบรับรองมาตรฐานออร์แกนิคไทยแลนด์สามารถส่งสินค้าสู่เอเชียและอเมริกา แต่ก็มีความท้าทายเรื่องการสร้างการรับรู้ เพราะวัฒนธรรมการบริโภคของชาวต่างชาติมีความเชื่อมั่นในมาตรฐานเกษตรอินทรีย์ในประเทศของตัวเอง มากกว่ามาตรฐานจากประเทศคู่ค้า

จุดอ่อน อีกประการคือออร์แกนิคไทยแลนด์เป็นกลไกการรับรองจากรัฐบาล ที่ดินซึ่งเพาะปลูกโดยไม่มีเอกสารสิทธิ์ หน่วยงานรัฐไม่สามารถรับรองให้ได้ ประเทศไทยมีพื้นที่ทำการเกษตรซึ่งมีเอกสารสิทธิ์ 58 % ไม่มีเอกสารสิทธิ์ 42 % เพราะฉะนั้น นโยบาย กฎหมาย ความช่วยเหลือของรัฐ ช่วยเกษตรกรได้เพียงประมาณครึ่งหนึ่งของประเทศ ด้านงบประมาณในการสนับสนุนกระบวนการรับรองออร์แกนิคไทยแลนด์ก็มีอย่างจำกัด ฉะนั้น  กระบวนการรับรองแบบมีส่วนร่วม หรือ PGS  คือกระบวนการที่ชุมชนรวมกลุ่มกันแล้วเกิดกระบวนการแลกเปลี่ยนเรียนรู้ สามารถทำหน้าเสมือนเจ้าหน้าที่ของกรมวิชาการเกษตร เจ้าหน้าที่ของรัฐ เจ้าหน้าที่ของบริษัท ที่สามารถตรวจและรับรองแปลงได้ กระบวนการของ PGS ซึ่งประเทศไทยนำมาใช้เมื่อสิบปีก่อนค่อนข้างมีประสิทธิภาพ เกษตรอินทรีย์เติบโตอย่างรวดเร็ว

ก่อนที่ผมจะทำงานในฐานะ รองประธานสภาเกษตรอินทรีย์พีจีเอสแห่งประเทศไทย ผมทำงานกับมูลนิธิสัมมาชีพ คำว่า “สัมมาชีพ” เป็นคำของศาสตราจารย์เกียรติคุณนายแพทย์ประเวศ วะสี ท่านบอกว่า เราควรจะต้องสร้างชุมชนสัมมาชีพให้เกิดขึ้นทั้ง 8,000 ตำบล ทั่วประเทศ การประกอบการคือ “อาชีวะ” เป็นอาชีพที่มีสัมมา หรืออาชีพที่ถูกต้องสุจริต ไม่เบียดเบียนตนเอง ไม่เบียดเบียนผู้อื่น ไม่เบียดเบียนสิ่งแวดล้อม และมีรายได้มากกว่ารายจ่าย เพราะฉะนั้น เราต้องปรับเปลี่ยนจากการทำมาหากินเพียงอย่างเดียว ต้องทำมาค้าขายด้วย  มูลนิธิได้ดำเนินโครงการ “หนึ่งตำบลหนึ่งบริษัทสัมมาชีพ” ช่วงเวลานั้น ผมลงพื้นที่ร่วมกับบริษัทเอกชน เช่น บริษัท ไทยเบฟเวอเรจ จำกัด (มหาชน) ,บริษัท ไทยยูเนี่ยน โฟรเซ่น โปรดักส์ จำกัด (มหาชน) หรือ ทียูเอฟ , กลุ่มธุรกิจมิตรผล ผมพบปะเกษตรกรผู้ทำเกษตรอินทรีย์จำนวนมาก และพบว่าพวกเขาไม่มีตลาดรองรับสินค้าเกษตรอินทรีย์ ไม่มีมาตรฐาน ไม่รู้ว่าใครจะซื้อสินค้าเกษตรอินทรีย์ของพวกเขา

พัฒนาเครือข่ายเกษตรอินทรีย์ PGS ประเทศไทยให้เติบโตแบบก้าวกระโดด

ห่วงโซ่อุปทาน ( Supply Chain) หรือกระบวนการจัดการการผลิตเพื่อทำให้เกิดสินค้าหรือบริการของสินค้าเกษตรอินทรีย์ของประเทศไทยบอบบางมาก ขณะที่ห่วงโซ่อุปทานสินค้าเกษตรสารเคมีเข้มแข็งมาก พวกเราเรียนรู้การทำเกษตรอินทรีย์ แต่ไม่มีใครลุกขึ้นมาจัดการห่วงโซ่อุปทาน ผมเริ่มตรงนี้ ผมพยายามสร้างความร่วมมือกับกลุ่มเกษตรกรภาคการผลิต รวมกลุ่มกันสร้างมาตรฐานสินค้า สร้างฐานข้อมูล สร้างกลไกในการรับรอง สร้างกลไกในการจัดจำหน่าย บูรณาการความร่วมมือกับหน่วยงานต่างๆ ประเทศไทยโดยในส่วนของการรับรองมาตรฐานนั้นได้มีการนำแนวคิดการรับรองแบบมีส่วนร่วม PGS  มาใช้ หลังจากประเมินแล้วว่าการรับรองโดยรัฐบาล การรับรองโดยบุคคลที่ 3 ตลอดจนการรับรองแบบมีส่วนร่วมที่มีการดำเนินการอยู่ก็ยังไม่ตอบโจทย์ การจัดห่วงโซ่อุปทานตั้งแต่การผลิตไปจนถึงการตลาด

ผมเริ่มผลักดันเกษตรอินทรีย์โดยตั้งเป้าหมาย 8,000 ตำบล เป็นพื้นฐานการพัฒนาระบบ ตามแนวทางของ ศาสตราจารย์เกียรติคุณ นายแพทย์ประเวศ วะสี ผมไม่มีงบประมาณสนับสนุนเกษตรกร และยังไม่มีศักยภาพพอในการลงไปเริ่มต้นที่ระดับตำบล ผมจึงใช้พื้นที่ระดับจังหวัดเป็นจุดเริ่มต้นสำหรับการพัฒนาเกษตรกร แล้วค่อยลงระดับอำเภอ และระดับตำบล โดยพัฒนาเกษตรกรเข้าสู่กระบวนการอบรมเพื่อเป็นผู้ตรวจแปลง กระบวนการกลั่นกรองแปลง และเข้าสู่กระบวนการรับรองแปลงเกษตรอินทรีย์ SDGsPGS โดยมีสมาพันธ์เกษตรกรรมยั่งยืนจังหวัดเป็นกลไกสำคัญในการขับเคลื่อน ผมตัดสินใจเขียนหนังสือ และออกแบบการอบรม หลักสูตรผู้ตรวจแปลง ปัจจุบันหนังสือมีชื่อว่า คู่มือพัฒนามาตรฐานเกษตรอินทรีย์แบบมีส่วนร่วม SDGsPGS เป็นตำราอบรมเกษตรกรให้สามารถตรวจแปลง และดำเนินการขั้นตอนต่างๆได้  ผมต้องขอบคุณ คุณเอกพงศ์ มุสิกะเจริญ ผู้อำนวยการกลุ่มส่งเสริมธุรกิจเทคโนโลยีและนวัตกรรม กองส่งเสริมและประสานเพื่อประโยชน์ทางวิทยาศาสตร์ วิจัยและนวัตกรรม (กปว.) สำนักงานปลัดกระทรวงการอุดมศึกษา วิทยาศาสตร์ วิจัยและนวัตกรรม (สป.อว.) ที่ช่วยพัฒนาระบบเทคโนโลยีสารสนเทศเครือข่ายเกษตรอินทรีย์ ให้พวกเราได้ใช้งาน เป็นการจัดทำฐานข้อมูลเกษตรอินทรีย์ให้กับประเทศไทย

ผมสอนให้เกษตรกรไทยรู้ว่า SDGsPGS คืออะไร อบรมการตรวจแปลง อบรมผู้ตรวจแปลง กระบวนการรับรองเป็นอย่างไร มีการจัดทำข้อมูลให้สมบูรณ์ มีกระบวนการจัดการประชุมรับรองระดับจังหวัด มีการประชุมรับรองแล้วออกหนังสือรับรองแปลงเกษตรอินทรีย์ให้ทันที มีการเชื่อมโยงกับตลาด มีกลไกทางการตลาด เป็นกลไกวิสาหกิจเพื่อสังคม เช่น จังหวัดพะเยามีการจดทะเบียนบริษัทออร์แกนิกพะเยาวิสาหกิจเพื่อสังคม มีเป้าหมายในการทำธุรกิจเกษตรอินทรีย์กับสมาชิก SDGsPGS แล้วสามารถสร้างกำไร แล้วนำกำไรไม่น้อยกว่า 70%  มาพัฒนาต่อ ส่วนอีก 30%  เป็นเงินปันผล ปัจจุบันเกิดกระบวนการตรวจแปลง รับรองแปลง มีผู้ตรวจแปลงที่ผ่านการอบรมจำนวนกว่า 6,500 คน มีแปลงเกษตรอินทรีย์ไม่น้อยกว่า 2,400 แปลง แปลงระยะปรับเปลี่ยนประมาณ 9,000 แปลง แปลงที่รอการรับรองประมาณ 3,000 แปลง และกำลังขยายตัวในแต่ละจังหวัดอย่างรวดเร็ว ทำให้ตอนนี้เรามีห่วงโซ่อุปทานสินค้าเกษตรอินทรีย์ที่ใหญ่มาก

Organic Hub ศูนย์กลางสินค้าเกษตรอินทรีย์

ปัจจุบัน มีการตั้งคณะกรรมการบริหารการพัฒนาระบบเกษตรกรรมยั่งยืน โดยมี ดร.เฉลิมชัย ศรีอ่อน รัฐมนตรีว่าการกระทรวงเกษตรและสหกรณ์ เป็นประธานคณะกรรมการฯ ตั้งคณะอนุกรรมขับเคลื่อนเกษตรกรรมยั่งยืนโดยมีท่านอลงกรณ์ พลบุตร ปรึกษารัฐมนตรีว่าการกระทรวงเกษตรและสหกรณ์เป็นประธาน และมีผม ดร.อนุรักษ์ เรืองรอบ เป็นคณะอนุกรรมการ มีการวางกรอบคณะทำงานโดยแบ่งเกษตรกรรมยั่งยืนเป็น 5 กลุ่ม  กลุ่ม 1. เกษตรอินทรีย์, กลุ่ม 2.เกษตรผสมผสาน, กลุ่ม 3.เกษตรทฤษฎีใหม่, กลุ่ม 4. วนเกษตร, กลุ่ม 5.เกษตรธรรมชาติ ท่านอลงกรณ์ พลบุตร มีแนวคิดว่า ควรนำ PGS ซึ่งมีอยู่หลากหลายค่ายในประเทศไทยมาจัดกลุ่มเรียนรู้ร่วมกัน ทำงานขับเคลื่อน ขยายผลทำให้ประเทศไทยเป็นเมืองแห่งเกษตรอินทรีย์

พ.ศ.2564 เราจึงตั้งสภาเกษตรอินทรีย์ พี จี เอส แห่งประเทศไทย  รวมเครือข่าย PGS หลายเครือข่าย ร่วมมือกับกระทรวงเกษตรและสหกรณ์และสำนักงานมาตรฐานสินค้าเกษตรและอาหารแห่งชาติ ผลักดันให้ PGS เป็นเครื่องมือสำคัญในการพัฒนา ผม ดร.อนุรักษ์ เรืองรอบ ดำรงตำแหน่งเป็นรองประะธานสภาเกษตรอินทรีย์พีจีเอสแห่งประเทศไทย  โดยเป้าหมายสำคัญในการแลกเปลี่ยนเรียนรู้ร่วมกัน สื่อสารสร้างการรับรู้เรื่อง PGS ทำให้เป็นประเด็นสาธารณะ เพื่อให้สังคมรับรู้ความสำคัญของ PGS และเป็นกลไกสำคัญในการปฏิรูปเกษตรอินทรีย์ประเทศไทย

กระทรวงเกษตร โดยท่านอลงกรณ์ พลบุตร พยายามผลักดันให้เกิดกลไกคณะกรรมการบริหารเกษตรกรรมยั่งยืนระดับตำบล 7,255 ตำบล และให้โจทย์กับสภาเกษตรอินทรีย์พีจีเอสแห่งประเทศไทยว่า ทำอย่างไรที่จะนำ PGS ไปช่วยรับรองเกษตรกรทำเกษตรอินทรีย์ทุกตำบล ถ้าทำงานร่วมกัน มีการจัดเก็บข้อมูล มีการจัดการห่วงโซ่อุปทาน ตั้นน้ำ กลางน้ำ ปลายน้ำ ก็จะช่วยขยายพื้นที่และมีการรับรองแปลงเกษตรอินทรีย์ได้ทั่วประเทศ และศูนย์กลางการค้าสินค้าเกษตรอินทรีย์ (Organic Hub ) ซึ่งกำลังจะเกิดขึ้นใน เดือน มีนาคม 2566 ที่ตลาดโรงเกลือท้ายเกาะ บนพื้นที่จำนวน 13 ไร่ จะกลายเป็นตลาดค้าปลีก ค้าส่ง สินค้าเกษตรอินทรีย์ที่ใหญ่ที่สุดในประเทศไทย เป็นแห่งแรกของเอเชีย โดยเปิดโอกาสให้กับสมาชิกสมาคมการค้าเกษตรกรรมยั่งยืนไทย ได้สิทธิพิเศษไม่ต้องจ่ายค่าเช่าพื้นที่คูหาในตลาด 2 ปี ผมคิดว่า เวลา 2 ปี มากพอสำหรับการพิสูจน์ตนเองของพี่น้องเครือข่ายเกษตรอินทรีย์

สำหรับการตรวจสอบสินค้าในตลาดเกษตรอินทรีย์ ด้วยตลาดเกษตรอินทรีย์เป็นระบบสมาชิก สินค้าที่จะวางขายในตลาด ต้องเป็นสินค้าจากแปลงที่ได้รับรองมาตรฐาน สินค้าต้องมีการตรวจสอบ สินค้าต้องได้รับการรับรอง แต่ก็ต้องยอมรับว่า สินค้ามีโอกาสปนเปื้อนสารเคมีได้ในกระบวนการผลิตและการจัดการ โดยเราจะมีกระบวนการสุ่มตรวจและพัฒนาต่อไป ซึ่งกว่าเราจะพัฒนาเกษตรอินทรีย์มาถึงจุดนี้ใช้เวลาอย่างน้อย 10 ปี ซึ่งปี 2566 เป็นห้วงเวลาสำคัญของการขับเคลื่อน สร้างความเปลี่ยนแปลง ยกระดับเกษตรอินทรีย์เชิงพานิชย์ เกษตรอินทรีย์เชิงอุตสาหกรรม แปรรูปสินค้าเกษตรอินทรีย์เพื่อเพิ่มมูลค่า เรากำลังผลักดันให้เกิดมาตรฐานเกษตรอินทรีย์แปรรูป

สำหรับการขนส่งสินค้า หรือ โลจิสติกส์ ต้องเหมาะสมกับสินค้าเกษตรอินทรีย์ เหมาะสมกับพื้นที่ เช่น การสร้างห้องเย็นเพื่อเก็บสินค้า ใช้เวลาเดินทางขนส่งข้ามคืนเพื่อมิให้สินค้าเสียหายจากอากาศร้อน นอกจากนั้น เรายังมีแผนขยายตลาดสู่ภูมิภาคเพราะการซื้อขายสินค้าต้องมีการแลกเปลี่ยน อย่างเช่น เกษตรกรเดินทางมาส่งสินค้าที่ตลาดเกษตรอินทรีย์ปทุมธานี ตอนเดินทางกลับก็รับสินค้าอาหารทะเลไปส่งยังตลาดสินค้าเกษตรอินทรีย์ภูมิภาคได้เป็นต้น กระบวนนี้จะก่อให้เกิดการค้าขายภายในกลุ่มสินค้าเกษตรอินทรีย์อย่างมหาศาล

ด้านการขับเคลื่อนพัฒนาเกษตรอินทรีย์ด้วยเครือข่าย SDGsPGS กำหนดไว้ 6 ประเด็น คือ 1)การขยายพื้นที่การรับรองเกษตรอินทรีย์ , 2)การจัดการผลผลิตสินค้าเกษตรอินทรีย์ โดย SE จังหวัด , 3)การพัฒนาผู้ตรวจแปลง,  4)การถอดบทเรียน และการวิจัยพัฒนา, 5)การบูรณาการความร่วมมือกับทุกภาคส่วน ,6) การสื่อสารสร้างการรับรู้สู่สาธารณะ

ข้อคิดสุดท้าย การขับเคลื่อนเกษตรอินทรีย์หากคิดจะทำต้องทำทันที เกษตรอินทรีย์ไม่ใช่ทางเลือกแต่เป็นทางรอดของคนไทย การเกษตรที่ใช้สารเคมีควรมีการควบคุมและควรลดพื้นที่การผลิตลงเรื่อยๆ อีกอย่างตอนนี้สารเคมีก็มีราคาแพงมาก ส่วนผู้บริโภคก็สนใจในอาหารที่ปลอดภัย นอกจากนั้น ความรู้เรื่องเกษตรอินทรีย์มีเยอะมาก เกษตรกรที่สนใจทำเกษตรอินทรีย์สามารถเข้าร่วมเครือข่าย เปลี่ยนแปลงตนเอง สามารถเปลี่ยนแปลงจากเกษตรสารเคมีสู่วิถีเกษตรอินทรีย์ได้ทันที