“ผมคิดว่าสังคมประชาธิปไตยควรเริ่มต้นบนพื้นฐานของความเท่าเทียมกัน นิสิตนักศึกษาเข้าใจเรื่องสิทธิเสรีภาพดี ผมต้องการให้เขาเรียนรู้เรื่องการมองโลก การมองสังคม การตั้งคำถาม สังคมไทยมีอะไรที่เราตั้งคำถามได้มากกว่านี้อีกหรือไม่ ปัจจุบัน การศึกษาเรื่องสังคมศาสตร์และมุนษยศาสตร์ก้าวหน้ามาก ปัจจุบันมีการพูดถึง โพสต์ฮิวแมน (สภาวะหลังมนุษย์) ความเป็นอมนุษย์ ไกลถึงขนาดมนุษย์ที่ไม่ได้เป็นมนุษย์ หรือเอไอกับมนุษย์กระแสอารมณ์ของคนรวดเร็วมาก เกิดการปะทะกันมากขึ้นทางสื่อโซเชียล”

รศ.ดร.มนตรา พงษ์นิล คณบดีคณะรัฐศาสตร์และสังคมศาสตร์ มหาวิทยาลัยพะเยา คือ นักวิชาการหัวก้าวหน้า ถูกดำเนินคดีเพราะการร่วมชุมนุมทางการเมืองอันเป็นความผิดตามพระราชกำหนดการบริหารราชการในสถานการณ์ฉุกเฉิน ซึ่งภายหลังศาลพิพากษายกฟ้อง เขาคือบุคคลหนึ่งซึ่งอยู่ในบัญชีรายชื่อที่รัฐกำลังจับตามอง ด้วยแนวคิดก้าวหน้าด้านประวัติศาสตร์ สังคมวิทยาและมานุษยวิทยา ทำงานวิจัยการเคลื่อนไหวประชาสังคมในพื้นที่จังหวัดพะเยา ปัจจุบันเขากำลังสร้างพื้นที่ทดลองในชมรมนิสิตนักศึกษาเพื่อการพัฒนาประชาธิปไตย รศ.ดร.มนตรา พงษ์นิล ยังมีความหวังว่า วันหนึ่ง รัฐบาลไทยจะรับฟังความคิดเห็น ปรับท่าทีอันมีต่อประชาชน เพื่อให้เกิดการเปลี่ยนแปลงในระบบการเมืองการปกครองของไทยโดยไม่มีการใช้ความรุนแรง

ลูกชายที่เติบโตในค่ายทหาร

พ่อผมเป็นคนจังหวัดอุดรธานี แม่ผมคนอำเภอทุ่งสง จังหวัดนครศรีธรรมราช พ่อแม่ของผมรับราชการ พ่อรับราชการทหาร แม่รับราชการมหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์ ผมจึงเติบโตที่ บ้านพักในค่ายทหาร แถวสามเสน หลังจากนั้น ผมย้ายติดตามพ่อไปอยู่ค่ายพ่อขุนผาเมือง จังหวัดเพชรบูรณ์ เมื่อเติบโตเป็นวัยรุ่น ผมรู้สึกขัดแย้งที่ต้องอยู่ในระเบียบวินัยที่เข้มงวดแบบลูกทหาร เมื่อเป็นวัยรุ่น ผมกลายเป็นคนเกเร นักเลง ตามประสาคนวัยหนุ่ม ครอบครัวของผมจึงคิดว่า ถ้าผมอยู่ในค่ายทหารต่อไปคงไม่เหมาะสม จึงส่งผมมาเรียนที่โรงเรียนอำนวยศิลป์ พระนคร ที่กรุงเทพ

โรงเรียนอำนวยศิลป์ พระนคร สอนให้ผมรู้ว่า สิ่งสำคัญของการเป็นวัยรุ่นคือการเอาตัวรอด ต้องกำหนดจังหวะชีวิตให้ได้ เมื่อจบมัธยมปลาย ผมสอบแข่งขันเข้าเรียนมหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ ยุคสมัยนั้น มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์คือแหล่งรวมของกลุ่มคนหัวก้าวหน้า ส่วนพ่อของผมคือนายทหารผ่านศึกสงครามเวียดนาม ท่านคงคิดว่าผมจะต่อต้านสังคม ต่อต้านประเทศไทย ช่วงเวลาเหตุการณ์ พฤษภาทมิฬ พ.ศ.2535 ผมเข้าร่วมการชุมนุม ผมรู้สึกสนุก มองเห็นความเคลื่อนไหวภาคประชาชน ทำความเข้าใจ เรื่องการชุมนุมว่า เกิดจากเงื่อนไขใด อย่างไร มีความเชื่อมโยงกับประวัติศาสตร์สังคมการเมืองไทยอย่างไร แต่ขณะที่พลตรีจำลอง ศรีเมือง แกนนำการชุมนุมจะถูกควบคุมตัว พ่อผมซึ่งทำงานเกี่ยวกับความมั่นคงในช่วงเวลานั้น เรียกให้ผมกลับบ้าน ตอนนั้น ผมเสียใจมากที่ไม่ได้เข้าร่วมชุมนุมให้ถึงที่สุด

โลกของวัยรุ่นยุคก่อนกับวัยรุ่นยุคปัจจุบัน

วัยรุ่นยุคปัจจุบัน มีอิสระมากกว่าคนยุคสมัยก่อน พวกเขาทันโลกมากกว่าวัยรุ่นยุคก่อน โลกเปิดกว้างมากกว่าวัยรุ่นยุคก่อน ผมมองวัยรุ่น มองเห็นวิธีคิด มองเห็นความกล้า เช่น มุมมองด้านการเมืองของวัยรุ่นและนักศึกษา เขามีความคิดเป็นสากลพ้นจากความเป็นประเทศไทย วัยรุ่นมองตนเองว่าเขาเป็นมนุษย์ เป็นพลเมืองของโลก มีวิธีคิดเรื่องศักดิ์ศรีความเป็นมนุษย์ ส่งผลต่อวิธีคิดทางการเมือง พวกเขามองว่า ระบอบการปกครองของประเทศไทยเป็นระบบการปกครองเก่าๆ

ระบบสังคมของเราไม่ดี ระบบการเมืองการปกครองของเราไม่ดีแต่พวกเรายังถูกทำให้เชื่อว่า การอยู่ประเทศไทยดีที่สุด คนไทยมีความสุขที่สุด สิ่งที่วัยรุ่นรับรู้เป็นเรื่องราวนอกเหนือจากตำราเรียน นอกเหนือจากความรู้ที่ครูสอน รัฐพยายามควบคุมผู้คนให้อยู่ในระเบียบ อยู่ภายใต้อำนาจผมรู้สึกเป็นห่วงยุทธวิธีหรือแนวทางการเคลื่อนไหวทางการเมืองของวัยรุ่น พวกเขาไม่กลัวอันตราย ผมเป็นห่วงอันตรายที่จะเกิดกับพวกเขา ตอนนี้เยาวชนนิสิตนักศึกษาถูกจับกุมด้วยอำนาจกฎหมาย ผมนับถือหัวใจของพวกเขา แต่ก็รู้สึกเป็นห่วง

รัฐต้องเปลี่ยนระบอบการปกครอง โลกมันเปลี่ยน เราห้ามการเปลี่ยนแปลงไม่ได้ แต่จะเปลี่ยนช้าหรือเร็ว พวกเราหวังให้เกิดความเปลี่ยนแปลงที่ไม่ก่อให้เกิดความรุนแรง รัฐหรือชนชั้นนำ ควรจะรับฟังและพยายามปรับท่าที ปรับตัวให้อยู่ในโลกสมัยใหม่ให้ได้ ผมคิดว่าคนรุ่นใหม่เขายอมรับ แต่ชนชั้นนำก็ต้องอยู่ในสถานะที่ไม่ทำให้ประชาชนเดือดร้อน เปิดพื้นที่สำหรับการวิพากษ์วิจารณ์ ซึ่งจะทำให้เกิดการตรวจสอบ สำหรับการกระทำของแกนนำการชุมนุม เช่น นายพริษฐ์ ชิวารักษ์ นางสาวปนัสยา สิทธิจิรวัฒนกุล ผมคิดว่า การกระทำของพวกเขาไม่มีอะไรเกินเลย เพียงแต่รัฐบาลรู้สึกว่าพวกเขาล้ำเส้น แต่เส้นนั้นถูกขีดขึ้นหรือกำหนดขึ้นโดยรัฐ ถ้าเส้นนั้นเป็นเส้นที่ประชาสังคม หรือประชาชนทุกคนตกลงร่วมกัน ทุกคนจะเคารพเส้นนั้น แต่เส้นนั้นมันไม่ได้เกิดมาจากทุกคน หรือเป็นเส้นที่ประชาชนตกลงกัน

เครือข่ายและภาคีประชาสังคม จังหวัดพะเยา

ผมพบกับเจ้าหน้าที่มูลนิธิพะเยาเพื่อการพัฒนา ร่วมกันทำวิจัยเรื่องชาวประมงกว๊านพะเยา หนองเล็งทราย ทำงานวิจัยภูมิปัญญา วัฒนธรรมชุมชน พลเมืองกลุ่มชาติพันธุ์ ผมศึกษาผลงานของคุณครูมุกดา อินต๊ะสาร อ่านเรื่องราวกองทุนธนาคารหมู่บ้าน ผมจึงร่วมมือกับคุณครูมุกดาทำงานวิจัยเรื่อง นวัตกรรมการเรียนรู้อย่างมีส่วนร่วมของเครือข่ายธนาคารหมู่บ้าน 4 ตำบล นั่นทำให้ผมมีพื้นฐานความรู้ด้านการพัฒนา หลังจากนั้น ผมร่วมกับกลุ่มนักพัฒนาเอกชนสร้างการทำงานแบบภาคีเครือข่าย ชื่อ “ขบวนองค์กรชุมชนคนฮักเมืองพะเยา” ผมเริ่มเรียนรู้เครือข่ายกลุ่มต่างๆ ผมรู้สึกดีใจที่มองเห็นผู้คนรวมกลุ่มพยายามช่วยเหลือกัน

เมื่อเรียนรู้นานวันก็พบว่า สิ่งที่เกิดขึ้นเป็นเพราะโครงสร้างสังคมไม่เป็นธรรม ถ้าโครงสร้างทางสังคมยุติธรรม มีความเสมอภาค เท่าเทียมกัน ชาวบ้านคงไม่ต้องออกมาช่วยเหลือกันเอง ถ้ามีรัฐสวัสดิการ ชาวบ้านคงไม่จำเป็นต้องสมทบเงินเพื่อช่วยเหลือกันเอง ถ้าโครงสร้างของรัฐมีความเป็นธรรม คนในชุมชนย่อมสามารถบริการจัดการทรัพยากรธรรมชาติในชุมชนของเขาได้

ผมเรียนได้รู้ว่า ยุคคุณทักษิน ชินวัตร เป็นนายกรัฐมนตรี รัฐบาลสามารถช่วยเหลือประชาชนได้เยอะมาก นโยบายของรัฐทำให้ประชาชนมีคุณภาพชีวิตดีขึ้น เช่น นโยบาย กองทุนหมู่บ้าน โอทอป เอสเอ็มอี ช่วงนั้น เราพบข้อมูลว่า ประชาชนสามารถขยับฐานะทางสังคม จาก ชนชั้นล่างเป็นชนชั้นกลางระดับล่าง ที่มีลักษณะผู้ประกอบการรายย่อย นั่นเป็นผลสำเร็จเชิงนโยบาย ผมสนับสนุนคุณทักษิณ แต่ผมก็วิพากษ์วิจารณ์คุณทักษิณ

กฎหมายเป็นอุปสรรคต่อการพัฒนากว๊านพะเยา

สำหรับ ประเด็นการพัฒนากว๊านพะเยา ตอนแรกผมมองว่าเราไม่ควรทำอะไรกับกว๊านพะเยาอีกแล้ว ผมคิดว่าเป็นวิธีคิดที่ถูกต้องที่สุด แต่สุดท้าย ผมก็พบว่าสิ่งที่ผมคิดไม่ถูกต้องทั้งหมด เพราะคนพะเยาต้องการให้กว๊านพะเยาทำให้พวกเขามีคุณภาพชีวิตที่ดีขึ้น การสร้างวัดติโลกอารามอาจสะท้อนความหวังของคนพะเยา เขาอยากมีชีวิตที่ดี ด้วยการก่อสร้างหลายสิ่งหลายอย่าง หรือทำกิจกรรมต่างๆ แต่กฎหมายกลายเป็นอุปสรรคต่อการพัฒนากว๊านพะเยา

เราจะเห็นว่า มีเอกชนเข้ามาเกี่ยวข้องกับโครงการสร้างวัดติโลกอาราม ภาพรวมอาจทำให้เศรษฐกิจดีขึ้น แต่ทุกคนมีส่วนร่วมหรือไม่ มีเพียงคนบางกลุ่มที่เชื่อมโยงกับผู้บริหารระดับสูงจึงจะได้ประโยชน์ ผมคิดว่าเราไม่ควรปฏิเสธให้ใครก็ตามที่เสนอแนวคิดการพัฒนากว๊านพะเยา แต่ต้องทำให้เกิดความคิดเห็นร่วมกัน มีการเยียวยาระบบนิเวศน์ที่จะสูญเสียไป หรือลดผลกระทบต่อสิ่งแวดล้อมให้มากที่สุด เพื่อทำให้การเติบโตทางเศรษฐกิจ

บางครั้ง ผมก็รู้สึกว่า พวกเราเป็นนักนิเวศน์วิทยานิยมมากเกินไป แทนที่พวกเราจะเป็นนักพัฒนา เรากลับเป็นนักขัดขวางการพัฒนา เราจะกักขังให้ผู้คนอยู่กับธรรมชาติ อยู่กับภูมิปัญญาไม่ได้นอกจากนั้น ต้องเผื่อแผ่ผลประโยชน์ให้ได้มากที่สุด สิ่งสำคัญคือต้องเอากฎหมายที่ไม่เอื้อต่อการพัฒนาออกไปจากกว๊าน สร้างธรรมนูญกว๊านพะเยา ซึ่งพวกเราพยายามผลักดันแต่ก็ยังไม่สำเร็จ

สังคมพะเยาควรเปิดกว้างสำหรับการวิพากษ์วิจารณ์

ผมนำผลงานของ พระธรรมวิมลโมลี (ปวง) หลวงพ่อใหญ่ ขึ้นมาอ่านและตีความใหม่เพื่อสะท้อนให้คนอ่านมองเห็นว่า พระธรรมวิมลโมลีมองเมืองพะเยาเป็นอย่างไร ผมคิดว่าน่าจะวิพากษ์วิจารณ์ผลงานได้ เพราะเป็นการตีความใหม่ และในอีกด้านหนึ่งคือมองหลวงพ่อใหญ่ผ่านประวัติศาสตร์เมืองพะเยา เพื่อทำให้เห็นว่า หลวงพ่อใหญ่มีชีวิตอยู่ในประวัติศาสตร์เมืองพะเยาอย่างไร ชีวิตหลวงพ่อใหญ่สะท้อนมุมมองการพัฒนาเมืองพะเยาอย่างไร ผมตั้งชื่อผลงานเขียนว่า “พะเยาลิขิตอุบาลีนิพนธ์ ประวัติศาสตร์ในปวง ปวงประวัติศาสตร์” อันเป็นผลงานต่อเนื่องจากมุมมองของผลงาน “กบฏเงี้ยวเมืองแพร่” ซึ่งเขียนโดยหลวงพ่อใหญ่

การเขียนผลงานวิพากษ์วิจารณ์ผลงานของพระธรรมวิมลโมลี ทำให้ผมถูกด่า ผมรู้สึกว่า คนพะเยาไม่เปิดพื้นที่ให้เกิดการวิพากษ์วิจารณ์ หลายคนถามผมว่า ทำไมต้องวิพากษ์วิจารณ์หลวงพ่อใหญ่ด้วย ผมอยากจะเรียกร้องให้คนพะเยาเปิดใจกว้างสำหรับการวิพากษ์วิจารณ์ ผมคิดว่า ถ้าพระธรรมวิมลโมลียังมีชีวิตอยู่ ผมว่าท่านชอบ อย่างน้อยที่สุด กลุ่มคนที่เคยทำงานกับพระธรรมวิมลโมลีควรเปิดพื้นที่สำหรับการวิพากษ์วิจารณ์

สร้างพื้นที่ ทดลองความสัมพันธ์แบบใหม่ เพื่อให้เกิดการวิพากษ์วิจารณ์

ผมเป็นที่ปรึกษาชมรมนิสิตมหาวิทยาลัยพะเยาเพื่อการพัฒนาประชาธิปไตย ชมรมเป็นพื้นที่เรียนรู้ ทำให้นิสิตเกิดการเรียนรู้การอยู่ร่วมกันอย่างประชาธิปไตย ทำให้เกิดพื้นที่ของการวิพากษ์วิจารณ์ ทั้งนโยบายของมหาวิทยาลัยที่เกี่ยวข้องกับนิสิตนักศึกษา การทำงานรัฐบาล การเมืองระดับชาติ มีกิจกรรมต่างๆ เกิดขึ้นเพื่อฝึกทักษะ ฝึกกระบวนการคิด ตอนนี้ เราคุยเรื่องความสัมพันธ์ขั้นพื้นฐานของตัวสมาชิกชมรม

เราจะปรับความสัมพันธ์ให้ทุกคนเท่าเทียมกัน เราจะสร้างวัฒนธรรมใหม่โดยพื้นฐานความสัมพันธ์ที่เท่าเทียมกัน ทุกคนเรียกตนเองว่า “เรา” และเรียกเพื่อนสมาชิกว่า “เกลอ” สมาชิกชมรมก็ไม่เรียกผมว่าอาจารย์ พี่ หรือน้อง แต่จะเรียกว่า “เกลอ” ส่วนผมก็จะเรียกตนเองว่า “เรา” ก่อให้เกิดท่าทีและอารมณ์ใหม่มากขึ้น ทำให้นิสิตกล้าแสดงออกด้วยการพูดแสดงความคิดเห็น กล้าแลกเปลี่ยนความคิดที่แตกต่างกันมากขึ้น

ผมคิดว่าสังคมประชาธิปไตยควรเริ่มต้นบนพื้นฐานของความเท่าเทียมกัน นิสิตนักศึกษาเข้าใจเรื่องสิทธิเสรีภาพดี ผมต้องการให้เขาเรียนรู้เรื่องการมองโลก การมองสังคม การตั้งคำถาม สังคมไทยมีอะไรที่เราตั้งคำถามได้มากกว่านี้อีกหรือไม่ ปัจจุบัน การศึกษาเรื่องสังคมศาสตร์และมุนษยศาสตร์ก้าวหน้ามาก ปัจจุบันมีการพูดถึง โพสต์ฮิวแมน (สภาวะหลังมนุษย์) ความเป็นอมนุษย์ ไกลถึงขนาดมนุษย์ที่ไม่ได้เป็นมนุษย์ หรือเอไอกับมนุษย์

กระแสอารมณ์ของคนรวดเร็วมาก เกิดการปะทะกันมากขึ้นทางสื่อโซเชียล

สำหรับคนที่ไม่ได้เกิดในยุคเทคโนโลยี อย่างเช่นคนรุ่นผมหรือคนที่มีอายุมากกว่าผม ถือว่าน่าเป็นห่วง เป็นห่วงว่าเราจะปรับอารมณ์ไม่ทันในโลกยุคนี้ แต่สำหรับคนรุ่นใหม่ ผมคิดว่า มันมีวิธีการจัดการ เราอาจต้องปรับความสัมพันธ์บางอย่าง หลายปัญหาที่เกิดขึ้น เรายอมรับมันได้มากขึ้น มีวิธีการแบบคนรุ่นใหม่ที่จะเข้ามาแก้ไขปัญหาได้มากขึ้น

“น่าน ยุคสมัยก่อนเป็นเขตสีแดง (พื้นที่ที่พรรคคอมมิวนิสต์เข้ามามีอิทธิพลหรือฐานที่มั่น) มีแต่อำเภอเมืองน่าน ที่เป็นสีชมพู นอกจากนั้นเป็นสีแดงทั้งหมด ผมคิดว่า รัฐจัดตั้งตนเองได้ไม่สมบูรณ์ มีเพียงนายอำเภอ ผู้ใหญ่บ้าน กำนัน ครู หมอ ส่วนเจ้าหน้าที่ ป่าไม้ อุทยาน ไม่ค่อยปรากฏตัวเท่าใดนัก สรรพสามิต ก็จับเหล้าเถื่อน ชุมชนจะรู้จักทหาร เราก็จะเห็นทั้งทหารป่าและทหารบ้าน แต่การที่เราเรียนรู้ ความสัมพันธ์ และซนในการอ่านหนังสือ ก็จะได้ข่าวสารจากหนังสือจากพวกก้าวหน้าในป่ามากกว่า ภายหลังเข้าศูนย์อพยพ ผมก็ตามเพื่อน ผมได้รับความรู้จากองค์กรระหว่างประเทศ ภายหลัง พ.ศ.2523 -2524 รัฐเริ่มจัดตั้งตนเองอย่างสมบูรณ์”

“สำรวย ผัดผล” คือนักพัฒนาเอกชนที่เกิดและเติบโตที่จังหวัดน่านช่วงสงครามอินโดจีน ต่อเนื่องถึงการสู้รบระหว่างประชาธิปไตยกับพรรคคอมมิวนิสต์ เขาเริ่มทำงานเป็นอาสาสมัครในศูนย์รับผู้อพยพลี้ภัยสงคราม ช่วงสงคราม “ลาวแตก” หรือสงครามภายใน สปป.ลาว ทำหน้าที่อาสาสมัครและเป็นผู้จัดตั้งหมู่บ้าน เมื่อการเมืองชัดเจน มีการปะทะกันในเขตพื้นที่ชายแดน มีคำสั่งสำนักนายกรัฐมนตรี ที่ 66/2523 มีนโยบายใช้การเมืองนำการทหาร คนที่เคยหนีเข้าป่ากลับเข้าเมือง สำรวย ผัดผล เดินทางเข้ากรุงฯ

เพื่อมีโอกาสพบกับบุคคลสำคัญในวงการพัฒนาเอกชน เขามีโอกาสพบกับอาจารย์สเน่ห์ จามริก นั่นทำให้เขาเป็นนักพัฒนาคนสำคัญของจังหวัดน่าน เขาได้รับแรงบันดาลใจจากพ่อในการเก็บเมล็ดพันธุ์พืช สร้างเป็นผลงาน กลายเป็นความมั่นคงทางอาหาร การอนุรักษ์พันธุกรรมข้าวและการพัฒนาเกษตรแบบผสมผสาน สามารถจัดทำเป็นโครงการ ก่อตั้งเป็นศูนย์การเรียนรู้และโรงเรียนชาวนาที่จังหวัดน่าน

ลูกชายของหมอยาประจำถิ่น

ผมเกิดและเติบโตที่ จังหวัดน่าน เป็นคนเมืองจั๋ง อำเภอภูเพียง ครอบครัวเป็นชาวนา พ่อทำงานเป็นหมอยา (หมอเมือง หรือ หมอแผนโบราณ) พ่อพิการ แขนขวาไม่มี แต่เป็นที่เคารพของคนในหมู่บ้าน ผมเป็นนักพัฒนาเอกชนที่แตกต่างจากพี่น้องนักพัฒนาเอกชนจากที่อื่น แน่นอนว่า การทำงานพัฒนาไม่ได้เกิดจากการคิดเองทั้งหมดแต่เกิดจากบริบทสังคมกล่อมเกลา วัยเด็กครอบครัวของผมไม่มีรายได้จากการเป็นหมอยา รักษาคน รักษาด้วยสมุนไพร หรือ การดูแลผู้อื่น พ่อไม่ได้รับค่าตอบแทนเป็นเงินทองเหมือนหมอแผนปัจจุบัน แต่พ่อจะได้รับความเคารพ เวลาพ่อทำนา ทำไร่ ไถสวน ชาวบ้านก็จะมาช่วยพ่อเยอะมาก ส่วนใหญ่เป็นคนที่พ่อเคยรักษา เป็นภาพประทับใจ ผมอยู่ในสังคมสิ่งแวดล้อม ครอบครัว พี่น้อง เอื้อเฟื้อ แบ่งปัน

ผมเข้าใจว่า แรงบันดาลใจของผมมาจากบทบาทของพ่อที่มีต่อการช่วยเหลือคนอื่น ตั้งแต่เด็กผมก็ขี่หลังพ่อ เมื่อมีคนมาบอก เขาจะเอากรวยดอกไม้ธูปเทียนมาอันหนึ่ง บอกว่าบ้านนั้นจะคลอด การทำคลอดเหมือนเป็นงานประจำ ผมเคยนับคนที่พ่อทำคลอดมีจำนวน 126 คน เพราะยุคสมัยก่อนไม่มีอนามัย เมื่อเวลาผ่านไปเราก็กลายเป็นที่รักของชุมชน อีกด้านหนึ่งของพ่อก็จะดูแลครอบครัว ผมเป็นลูกคนสุดท้อง เป็นลูกคนที่ 7 พวกเราต้องทำนา ก่อนพ่อจะพิการ พ่อเคยทำงานเป็นภารโรงในโรงเรียน ช่วงเวลาที่ทำงานพ่อไม่ได้จับจองที่ดิน เมื่อชาวบ้านจับจองที่ดินเรียบร้อยแล้ว ก็จะเหลือที่ดินซึ่งเป็นดินโป่ง ดินเค็ม

ผมกลายเป็นลูกศิษย์พ่อเรื่องการบุกเบิกแปลงนา ทำให้ดินเค็มดีขึ้น ทำระบบน้ำ การทำแปลงข้าว ต้องตระเวนไปเก็บพันธุ์ข้าวเพราะเราปลูกข้าวเหมือนไร่นาคนอื่นไม่ได้ ดินของเราไม่เหมือที่นาของคนอื่น เราได้ความรู้ ได้ทักษะเรื่องการเก็บเมล็ดพันธุ์ข้าว นอกจากนั้นก็ต้องทำระบบน้ำ ห้วยอยู่ตรงไหน ต้องทำพนัง การทำฝาย เราจึงเข้าใจเรื่องน้ำ เหมืองฝาย

เมื่อเรียนหนังสือจบชั้นประถมศึกษาปีที่ 7 ผมเข้ามาอยู่ในเมืองน่าน เริ่มห่างจากพ่อ เราเรียนมัธยม ด้วยความทะยานอยากเพราะเราเป็นเด็กเรียนเก่ง ตั้งแต่ประถมศึกษาปีที่ 1-7 ก็สอบได้ที่ 1 ตลอด เข้ามัธยมศึกษาตอนต้น (มส.3) ก็สอบได้ระดับต้นๆ ของห้อง แต่ด้วยความที่เราเป็นเด็กยากจน พ่อก็บอกว่า เรียนจบ มส.3 ก็พอแล้ว เราอยากเป็นทนายความ นักการเมือง มันเป็นความไฝ่ฝัน เพราะยุคสมัยก่อนหมู่บ้านของผมเป็นหมู่บ้านสีแดง (พื้นที่ที่พรรคคอมมิวนิสต์เข้ามามีอิทธิพลหรือฐานที่มั่น)

เมื่อราชการเข้าหมู่บ้าน ชาวบ้านก็ลำบาก ต้มเหล้าไม่ได้ ตัดไม้ไม่ได้ เราอยู่กินแบบนี้ก็ดีอยู่แล้ว ผมจึงอยากเป็นนักกฎหมาย อยากเป็นทนายความ อยากเป็นนักการเมืองเพื่อเปลี่ยนแปลงหลายสิ่งหลายอย่าง แต่มันเป็นไปไม่ได้ เมือเรียนจบ มส.3 พี่ของผม 2 คนมีโอกาสเรียน จึงแนะนำให้ผมเรียนเกษตรที่วิทยาลัยเกษตรน่าน ปวส. เรียนได้ 5 ปี เมื่อเรียนจบก็อยากกลับบ้านมาทำฟาร์ม มาบุกเบิกแปลงนา พี่ชายก็เตรียมงบประมาณให้ แต่พ่อก็บอกว่า “เรียนมาขนาดนี้แล้วต้องไปทำงาน ไปรับราชการ” ผมก็ไม่อยากรับราชการ ไม่อยากทำงานเป็นพนักงานบริษัท

อาสาสมัครค่ายอพยพผู้ลี้ภัยสงคราม

ช่วงนั้น เป็นช่วงหลังสงครามอินโดจีน “ลาวแตก” เกิดความแตกแยกและขัดแย้งใน สปป.ลาว ประเทศไทยตั้งศูนย์รับผู้อพยพลี้ภัยสงคราม น้ำตวง น้ำยาว จังหวัดน่าน และตำบลภูซาง อำเภอเชียงคำ จังหวัดพะเยา รับผู้อพยพจำนวนหลายแสนคน มีองค์กรพัฒนาเอกชนหลายประเทศเข้ามาทำงาน มีผู้ลี้ภัยสงครามมีการรับอาสาสมัครเข้าทำงาน ผมทำงานเป็นอาสาสมัคร ทำงานกับมูลนิธิ ชื่อว่า Ockenden Venture หรือ Ockenden International องค์กรนี้เป็นองค์กรเล็กๆ เป็นหมู่บ้านเล็กๆ ในอังกฤษซึ่งมีครอบครัวที่มีฐานะดี สร้างมูลนิธิ อุทิศเงินเพื่อช่วยเหลือศูนย์อพยพ

ผมทำงานเล็กๆ ส่วนคนที่จบมหาวิทยาลัยเขาจะมีตำแหน่งใหญ่ ผมทำหน้าที่พาคนที่พิสูจน์แล้วว่าเป็นคนไทยซึ่งเคยอาศัยอยู่แนวตะเข็บชายแดน พาพวกเขากลับบ้านและตั้งรกรากใหม่ สอนเขาทำการเกษตร เลือกที่ดิน แถวศูนย์อพยพ อ.บ่อเกลือ อ.สันติสุข อ.สองแคว พ.ศ.2523-2524 มีคำสั่งสำนักนายกรัฐมนตรี ที่ 66/2523 หมายความว่า ป่าคืนสู่เมือง ผู้ร่วมพัฒนาชาติไทย หลายคนเริ่มทยอยกลับบ้าน ผมก็พาเขากลับบ้านเดิม แต่เราไม่มีอำนาจตัดสินใจอะไร เราเพียงประคับประคองครอบครัวของพวกเขาให้มีโอกาสทำมาหากิน

ย้อนกลับไปตอนที่ผมทำงานกับพ่อ ใจผมติดอยู่กับการเก็บเมล็ดพันธุ์ เทียบกับวัยรุ่นก็มีลักษณะเหมือนคนเก็บแสตมป์ มันก็เป็นเรื่องที่น่าตื่นเต้น ผมเจอเมล็ดพันธุ์อะไรก็เก็บ เหมือนคนอพยพลี้ภัย เวลาที่เขาเดินทางไปไหนเขาก็จะมีน้ำเต้าเก็บเมล็ดพันธุ์ ชาวเขาเวลาที่เขาอพยพเขาจะมีเมล็ดพันธุ์ใส่ในน้ำเต้า เขาจะเก็บเมล็ดจนครบ เมื่อไปเจอสถานที่แห่งใหม่ เขาจะสร้างความมั่นคงทางอาหารก่อน มันถูกกับลักษณะนิสัยของผม ผมจึงมีเพื่อนเป็นกลุ่มชนเผ่าต่างๆ มีเมล็ดพันธุ์ เหมาะสมกับภารกิจของหน่วยงานซึ่งเหมือนกับสังคมสงเคราะห์ แต่เราเอาไปบวกกับนิสัยความชอบส่วนตัว

พ.ศ.2534 ผมออกจากศูนย์อพยพผู้ลี้ภัย ผมต้องการกลับบ้าน ต้องการฟื้นแปลงเกษตร ศูนย์อพยพก็ประกาศปิดแต่ผู้อพยพยังอยู่ เขาจึงขยายเวลา ผมมีโอกาสเรียนรู้ ผมไม่ได้เรียนมหาวิทยาลัย เวลาสมัครงาน อาสาสมัคร ทักษะเป็นสิ่งสำคัญมากๆ ทักษะการใช้ภาษา ทักษะการวางแผนพัฒนา พยายามเรียนรู้ว่า คนที่มีโอกาสช่วยเหลือคนอื่นได้หลายๆ คน เขาทำกันอย่างไร เรามีโอกาสเขียนโครงการ ฝึกภาษาในศูนย์อพยพ มีสหประชาชาติ (UN) มีแผนกสิทธิมนุษย์ชน อาหาร เขามีอาสาสมัครนานาชาติไม่ต่ำกว่า 14 ประเทศ มีเครือข่าย NGO และรัฐ ผมมีโอกาสพบกับอาสาสมัครชาว อังกฤษ เยอรมัน ญี่ปุ่น อเมริกัน มีโอกาสได้ข้อมูลระหว่างประเทศ อีกด้านหนึ่ง เรารู้จักเพื่อนอาสาสมัครคนน่านและคนไทย เรามีโอกาสได้รับหนังสือ เพื่อนที่เขาเอางานพัฒนามาให้อ่าน งานเขียนของอาจารย์ประเวศ วะสี, ธีรยุทธ บุญมี กลุ่มทำงานทางการแพทย์ กลุ่ม หมอ โรงบาล โรงเรียน หนังสือเขามีเยอะ ผมก็เข้าพัวพัน ได้อ่านหนังสือและได้รู้ว่า มีแนวความคิดแบบหมอ ชนบท แบบหมอประเวศ วะสี ผมรู้จักท่าผ่านหนังสือ ภายหลังถึงรู้จักตัวจริง

ก่อนหน้าเข้าศูนย์ ผู้อพยพลี้ภัยสงครามในประเทศไทยเยอะมาก สงครามอินโดจีน สงครามภายใน สปป.ลาว หรือเรียกที่เรียกว่า “ลาวแตก” เป็นเงื่อนไขนอกประเทศ พรรคคอมมิวนิสต์ ชนะการสู้รบในลาว อินโดจีน ตามลำดับ ขณะเดียวกัน พรรคคอมมิวนิสต์ไทยก็เคลื่อนไหวในน่าน แน่นอนว่า ตอนผมเป็นวัยรุ่นผมก็มีโอกาสอ่านหนังสือหัวก้าวหน้า ช่องการเข้าถึงก็จะต่างไป ผมก็จะมีโอกาสอ่านหนังสือหัวก้าวหน้าในองค์กรเอกชนพัฒนาเอกชนในศูนย์อพยพ หมอ โรงบาล ก่อนหน้านั้นผมก็จะรับข้อมูลข่าวสารจากนักพัฒนาก้าวหน้าและนักศึกษาที่เข้ามาทำงานในน่าน ข้อมูลมหาศาล ข้อมูลมีมากกว่ามหาวิทยาลัย เรารู้จักบุคคล เช่น จาตุรนต์ ฉายแสง, จรัล ดิษฐาอภิชัย เราพัวพัน รู้จักมักคุ้น เวลาประชุมหมู่บ้านเราก็เอาหนังสือของเขามาอ่าน

ทำงานกับพระ อนุรักษ์ป่า อนุรักษ์ธรรมชาติ

น่าน อยู่ในช่วงจังหวะการเปลี่ยนผ่าน พรรคคอมมิวนิสต์มีอิทธิพลทางความคิด ผมเกิดและเติบโตในช่วงนั้น เมื่อลาวแตก เราก็มีโอกาสได้ทำงาน มีโอกาสได้อ่านหนังสือหัวก้าวหน้าอย่างอาจารย์หมอประเวศ วะสี เมื่อพรรคคอมมิวนิสต์เริ่มผ่อนคลาย กระทั่ง รัฐบาลมีคำสั่งสำนักนายกรัฐมนตรี ที่ 66/2523 ใช้การเมืองนำการทหาร นักศึกษาเริ่มออกจากป่า หลายคนกลับมาเป็นนักการเมือง ขณะที่ชายแดนของประเทศไทยก็เป็นพื้นทีของพรรคคอมมิวนิสต์อย่างชัดเจน ศูนย์อพยพรับผู้ลี้ภัยปิดตัว หมู่บ้านชนบทพัฒนารอบจังหวัดน่านเริ่มจัดตั้งใหม่ ผมก็เดินทางกลับบ้าน

แต่ก่อนหน้าหน้า ผมเห็นการเคลื่อนไหวแบบอื่น มีพระรูปหนึ่ง คือ พระครูพิทักษ์นันทะคุณ ท่านเคยอยู่กับหลวงพ่อพุทธทาส และ ประยุทธ์ ปยุตฺโต ท่านเป็นเณรธรรมทายาท ศึกษาจำวัดอยู่ใกล้หมู่บ้านของผม วันหนึ่งผมพบท่านโดยบังเอิญขณะที่ผมพาชาวบ้านมาจัดตั้งหมู่บ้าน ท่านเข้าไปจำวัดและบรรยายเรื่องงานพัฒนา ตอนนั้น ผมไม่เข้าใจอะไรมากนัก แต่ด้วยความเป็นพระใกล้หมู่บ้าน เราก็ต้องช่วยเตรียมอุปกรณ์ต่างๆ เมื่อทำงานไปเรื่อย ผมก็กลายเป็นลูกศิษย์ติดตามพระท่าน ท่านมีบทบาทสำคัญในการอนุรักษ์ ท่านขอบริจาจพื้นที่ป่าเพื่อทำป่าหน้าหมู่ ผมเข้าใจแนวคิดการพัฒนา ท่านนำความคิดด้านการพัฒนามาทำงานผ่านวัฒนธรรมและความเชื่อ เช่น ชวนชาวช้านเอาผ้าเหลืองมาพันต้นไม้ ชวนชาวบ้านกั้นพื้นที่เพื่อเป็นป่า ผมก็เห็นว่า แนวทางการทำงานไม่ต่างกัน ผมร่วมมือกับพระ ทำงานกับพระ

หลังจากออกศูนย์อพยพ ผมเดินทางเข้ากรุงเทพฯ เพื่อพบกับ อาจารย์หมอประเวศ วะสี ท่านมีสำนักงานมูลนิธิชุมชนท้องถิ่นพัฒนา ผมพยายามหาเส้นทาง วิธีการติดต่อเพื่อขอพบกับคุณหมอประเวท ตอนนั้นผมอายุ 23 ปี เมื่อเดินทางไปถึงสำนักงาน เดินทางถึงห้องทำงาน แต่ก็ไม่พบกับคุณหมอประเวทย เลขานุการของท่านบอกกับผมว่า ท่านไม่เข้ามาทำงานในวันนี้ ผมก็อาบน้ำในห้องท่าน แต่โชคดีกว่า เมื่อวันนั้น มีอาจารย์ท่านหนึ่งขึ้นมาที่ห้องทำงานของคุณหมอประเวท ท่านชื่อ อาจารย์เสน่ห์ จามริก ผมมีโอกาสพูดคุยกับท่านเป็นเวลาเกือบชั่วโมง พูดคุยเข้าใจกันพอสมควร ท่านถามว่า มาทำไม ? ผมเสนอความคิดเกี่ยวกับการอนุรักษ์พันธุกรรมข้าวและการพัฒนาเกษตรแบบผสมผสาน ท่านอาจารย์เสน่ห์ ท่านเมตตามอบงบประมาณให้ทำโครงการ งบประมาณแสนกว่าบาท

หลังจากนั้น ผมก็กลับบ้านแล้วจัดตั้งชมรมอนุรักษ์ พันธุ์พืชพื้นบ้านและการเกษตรผสมสผาน เป็นหนึ่งในโครงการของคณะกรรมการประสานงานองค์กรพัฒนาเอกชน (กป.อพช.) ซึ่งตั้งอยู่ที่จังหวัดน่าน

ยุคสมัยนั้น คุณชัชวาลย์ ทองดีเลิศ เป็นกรรมการ ซึ่งโครงการขนาดเล็กต้องมีการคุยกับคณะกรรมการ ซึ่งจะมีหลายกลุ่มที่เขาดูแล ที่จังหวัดน่านก็จะมีคนประสานงานคือ คุณอรุณ ปัญญา เมื่อผมเข้าไปก็เหมือนกับเข้าไปทำงานกับเครือข่ายนักพัฒนาเอกชนภาคเหนือ ผมก็เลยเกิดในโครงการผ่านทุนขนาดเล็ก ท่านใช้คำว่า ทุนตั้งต้น

เมื่อกลับมาน่าน ผมก็ตั้งองค์กรแฝดขนาน อันหนึ่งเรียกว่า ชมรมอนุรักษ์พืชพื้นบ้านเพื่อให้ตนเองมีองค์กรในการทำงานที่บ้าน ตั้งชมรมอนุรักษ์พันธุ์พืชพื้นบ้าน ต่อมาก็กลายเป็นโรงเรียนชาวบ้านและศูนย์การเรียนรู้โจ้โก้ จนถึงปัจจุบัน ในเงินแสนกว่าบาท ผมแบ่งเงินเพื่อทำงานกับพระครูพิทักษ์ที่ผมทำงานด้วย เพราะเห็นว่า เครือข่ายพระค่อยข้างไปไกล อย่างน้อยก็เป็นค่าน้ำมันที่ใช้ในการเดินทาง เพราะยุคสมัยนั้น ต้องมีการเตรียมอุปกรณ์ ซึ่งการบรรยายฉายสไลด์ยุคสมัยก่อนก็ไม่ใช่เรื่องง่าย ไม่มีไฟฟ้าใช้ แผ่นสไลด์ทำจากหนังแห้ง ต้องหากระบอก ซึ่งท่านไปเรียนมาจากวัดชลประทานกรุงเทพฯ เราจัดตั้งกองทุน “รักษ์เมืองน่าน” เพื่อให้พระและคนที่ทำงานเผยแพร่ โดยมีเป้าหมายคือจัดตั้งป่าอนุรักษ์ให้มากขึ้น

ยุคสมัยก่อนยังไม่มีป่าชุมชน มีเพียงป่าหน้าหมู่ เป็นพื้นที่สาธารณะของหมู่บ้านที่จะใช้ประโยชน์ร่วมกัน ช่วงหลัง ผมพบกับปราชญ์ชาวบ้านที่ท่าวังผา ก่อนหน้านั้น เราเดินทางไปจังหวัดสุพรรณบุรีเพื่อพบพระบุญส่งซึ่งทำวังอนุรักษ์วังปลา และได้รับรางวัลอาโชก้า พี่เดชา ศิริภัทร ก็ได้รับรางวัลอาโซก้า พี่แดง เตือนใจ ดีเทศน์ ก็ได้รับรางวัลอาโซก้า ผมจึงเขียนเรื่องราวของพระครูพิทักษ์เสนอกับองค์กรอาโชก้า ใช้เรื่องการบวชป่าแล้วก็แม่น้ำ ด้วยการใช้ด้ายสาสินกันเหนือใต้ คล้ายกับพระบุญส่งทำที่สุพรรณบุรี

หลังจากนั้น พระครูพิทักษ์ก็ได้รับรางวัล อาโชก้าเฟลโล่ ( Ashoka Fellow ) คณะกรรมการผู้ก่อตั้งอย่าง อาจารย์รพี สาคริก และคุณบิล ดาตัน ส่วนผมทำหน้าที่อธิบาย แปล การประชุม คุณบิว และ ศาสตราจารย์ระพี สาคริก ถามคุณทำหน้าที่อะไร? ผมก็เล่าเรื่องให้คณะกรรมฟัง แล้วผมก็ได้รับรางวัล พ.ศ.2536 ผมได้รับรางวัลอาโซก้า เรื่องของภาษาอังกฤษ ( Community genatic research conservation and utilivesation ) การอนุรักษ์พันธุ์พืชพื้นบ้านในถิ่นกำเนิดในระดับชุมชน ผมเติบโตขึ้น มีคนให้ทรัพยากรเพื่อให้จัดตั้งตนเองมากขึ้น เริ่มเชื่อมโยงกับต่างประเทศ

การทำงานที่ทำให้มีเครือข่ายสากล คือ ตอนที่อยู่องค์กรเดิม Ockenden Venture ให้โอกาสในการพัฒนานอกศูนย์ ไม่ใช่เพียงภายในศูนย์อพยพลี้ภัยสงคราม เรียกว่า โครงการพัฒนาไทยพายัพ เป็นของรุ่นพี่พัฒนาเค้าโครงการขึ้นมา Art for Development คือการใช้ศิลปะนำการพัฒนาชนบท รอบศูนย์เป็นชาวไทยลื้อ มีงานทอผ้าและประเพณีต่างๆ นั่นเป็นที่มาของความเข้าใจในกระบวนการจัดตั้ง ทำงานกับกลุ่มเครือข่ายชนเผ่า เกี่ยวกับงานทอผ้า ผ้าปัก ชนเผ่าอิ้วเมี่ยน ( Mien ) ม้ง (Hmong) งานจักสานของพี่น้องถิ่น “ลั๊วะ” รวบรวมเป็นสินค้าส่งออกจำหน่ายในต่างประเทศ ผมมีเครือข่ายศิลปะเพื่อการพัฒนา

การทำงาน มีการจัดตั้งใหญ่ ที่ อ.นาน้อย จ.น่าน ซึ่งการทำนาหากทำในพื้นที่น้อย ผลผลิตจะกลายเป็นอาหารของนกของหนู ความมั่นคงทางอาหารในการทำเกษตรเมื่อมีนาข้าวแล้วก็ต้องมีไร่อยู่ด้วย เขาก็ต้องบุกเบิกพื้นที่ทำไร่ทำนา งานนี้จึงมีโอกาสได้รู้จักกับคุณเดชา ศิริภัทร และได้รู้จักกับองค์การซีไรส์ ( Serice )ซึ่งเป็นองค์การฝึกอบรบและพัฒนาพันธุ์พืชและพันธุกรรม ซึ่งตรงกับรางวัลที่ผมได้รับรางวัลอาโซก้า ทำให้ผมมีโอกาสเข้าใจลึกซึ้งผ่านกระบวนการชาวนา ทำให้ผมเชื่อมโยงนักพัฒนาและนักวิจัยทั่วเอเชียผ่านมหาวิทยาลัยทั่วโลก

ผมสามารถสรุปความได้ว่า ผมเริ่มจากฐานชุมชนบ้านเกิด บนฐานพันธุกรรมพืช ใช้การจัดตั้งหมู่บ้านจนเกิดความสัมพันธ์เครือข่ายกับองค์กรในประเทศ องค์กรต่างประเทศ ซึ่งองค์กรส่วนใหญ่ก็เกิดหลัง คำสั่ง 66/2523 เมื่อถึง พ.ศ.2541 ผมก็เลยร่วมกันก่อตั้งมูลนิธิ “ฮักเมืองน่าน” ขึ้นทะเบียนจดแจ้งจัดตั้ง พระครูพิทักษ์เป็นประธาน ผมทำหน้าที่เป็นเลขานุการ ผู้คนก็เลยรู้จักผมในนามรักเมืองน่านมากกว่า

ในเวลาต่อมา ขณะที่ชมรมอนุรักษ์พันธุ์พืชเพื่อเคลื่อนไหวในเรื่อง โรงเรียนชาวนา เมล็ดพันธุ์และสร้างเกษตรกรรมยั่งยืน ส่วนมูลนิธิฮักเมืองน่านเป็นการสร้างป่าต้นน้ำ สร้างแหล่งเรียนรู้ ไม่แยกเผ่าไม่แยกพรรณ เราใช้เงื่อนไของค์กรแฝดเดิน หลังจากนั้น พ.ศ.2547 ผมก็รับหน้าที่เป็นประธานมูลนิธิ หลังจากนั้นผมลากออกเพื่อรับหน้าที่เป็นนายกองค์การบริหารส่วนท้องถิ่นอีก 8 ปี เมื่อพ้นวาระผมก็กลับเข้าทำหน้าที่เป็นประธานมูลนิธิฮักเมืองน่านอีกรอบ

ศูนย์การเรียนรู้โจ้โก้ เพื่อทำพื้นฐานของชาวนา สิ่งที่เป็นความรู้ทฤษฎีและทักษะ สำหรับการทำงานเราต้องย้อนกลับไปดูกรมการข้าว ใครเป็นผู้พัฒนาพันธุ์ข้าว เมื่อมีกรมการข้าว ข้าวแต่ละสายพันธุ์ถูกติดเบอร์ทั้งหมด กลายเป็น กข. วิทยาศาสตร์มันมีทางเลือก แต่ระบบนิเวศของน่านเป็นระบบจำเพาะ มันต้องการพันธุ์เฉพาะถิ่น มองเป็นโชคดีที่จังหวัดน่านไม่มีสถานีพัฒนาพันธุ์ข้าว ข้อดีคือ เราสามารถพัฒนาข้าวพันธุ์พื้นถิ่นใช้เองได้ ผมจึงจัดตั้งโรงเรียนชาวนา แล้วเอาเงื่อนไขของการพัฒนาอนุรักษ์พันธุ์กับการพัฒนาพันธุ์มาเป็นเนื้อหา ภายหลังเกิดกลุ่มจัดตั้งตนเองเหมือมหาวิทยาลัยชุมชนเพื่อเป็นพื้นฐานด้านทักษะ

เราต้องการให้ทักษะโบราณของเราไม่สูญหาย ไม่อยากให้เมล็ดเชื่อพันธุ์ข้าวของเราสูญหาย ใช่ว่าเมล็ดพันธุ์อยู่ในกระป๋องแล้วชาวบ้านไปซื้อเมล็ดพันธุ์ตามคำแนะนำ มันเป็นไปไม่ได้ที่เมล็ดพันธุ์ถูกพัฒนาโดยคนอื่น ถูกแนะนำให้เราซื้อปุ๋ย ซื้อยา โดยคนอื่น ทำตามวิธีการของคนอื่น เมื่อทำตามระบบการเกษตรก็เปลี่ยนไปตามนั้น คำถูกเปรียบเทียบเหมือนกับ “เราเอาลูกเขามาเลี้ยง แล้วก็บอกว่า ให้ลูกกินนมแม่ มันเป็นไปไม่ได้” มันต้องเป็นเมล็ดพันธุ์ที่ออกจากถิ่น เมล็ดพันธุ์จะต้องเหมาะกับระบบนิเวศของมัน เรามองไปที่การอนุรักษ์พันธุ์พืช มองไปที่การพัฒนา เพื่อให้เกิดความยั่งยืน เกษตรกรเข้มแข็ง ซึ่งภายหลังการทำงานก็เติบโตสู่การอนุรักษ์พันธุ์พืชอื่นๆ ถ้าเมล็ดพันธุ์หลุดจากมือเราไปเมื่อใด ก็จะเกิดการสูญเสีย

ส่วนการทำงานกับพระครู เราก็มองเห็นว่า การดูแลแม่น้ำ เป็นอีกคำหนึ่งที่คู่กับเมล็ดพันธุ์เกษตร เราก็เลยทำวังปลาและลำน้ำสาขาเพื่ออนุรักษ์แหล่งกำเนิดและให้พันธุกรรมปลา ประจำถิ่นให้ดำรงอยู่ อีกประการ คือ ทำให้ป่าต้นน้ำให้แข็งแรง รักษาสิทธิชุมชน คือ ป่าต้นน้ำตรงจุดไหนต้องมีการคุ้มครองอย่างชัดเจน

นักพัฒนาเอกชนสู่การเป็นนักการเมืองท้องถิ่น

ถ้าเรามองเป็น 3 ระดับ มันมีคนเคลื่อนไหวเชิงการเปลี่ยนแปลงข้อกฎหมาย , ความมั่นคง อาหาร ที่ดิน คุณภาพชีวิต ซึ่งคนไม่ค่อยสนใจ นักพัฒนาจำนวนหนึ่งพาคนไปม็อป ยื่นข้อเสนอ เมื่อได้ตามข้อเสนอ นึกว่าได้กฎหมายแล้วมันจะเป็นไปตามข้อเรียกร้อง ซึ่งในช่วงเวลาที่ผ่านมา เราก็สังเกตว่า เขายังสนใจเข้าไปในโครงสร้างที่เป็นฟอร์มจำนวนน้อยมาก ผมก็อยากเข้าไปลองใช้ เมื่อมีคน มีเงิน มีงาน มีระเบียบกฎหมายรองรับ เราจะสามารถทำได้หรือไม่ ข้อจำกัดอีกประการคือ เราไม่มีความสามารถในการเขียนโครงการใหญ่เพื่อรับทุน ซึ่งเราก็เห็นว่า ถึงแม้เราจะขอทุนมาทำโครงการได้ตลอด แต่เราก็ไม่มีความยั่งยืน ผมคิดว่า ถ้าท้องถิ่นสามารถดูแลเมล็ดพันธุ์ ดูแลป่าชุมชน ดูแลบริหารจัดการทรัพยากรของตนเองได้ มีข้อบัญญัติ ก็น่าจะมีความยั่งยืน

ผมได้รับเลือกตั้งเป็นนายกองค์การบริหารส่วนท้องถิ่น ผมทำงานได้แต่ก็มีข้อจำกัดค่อนข้างเยอะ เพราะเรายังไม่มีการมอบอำนาจในการบริหาร 100% รัฐมอบอำนาจให้ท้องถิ่นมาก็จริง แต่ ป่า ก็ยังขึ้นอยู่กับป่าไม้เหมือนเดิม ครู คลัง ช่าง หมอ ก็ได้รับงบประมาณในสัดส่วนที่ยังน้อย ช่างก็มีเฉพาะช่างบางประเภท ครูก็ยังไม่ยอมสังกัดท้องถิ่น แต่ถามว่าทำอะไรได้เยอะหรือไม่ ตอบว่า เราสามารถทำงานได้ดีกว่านักพัฒนาเอกชนที่ไม่มีทรัพยากร มันขึ้นอยู่กับกระบวนการจัดตั้ง ถ้าลองมาดูพื้นที่ซึ่งผมเคยทำงาน จะเห็นว่า เราสามารถทำให้ป่าตื่นขึ้นได้ ที่เหลือก็ระบบน้ำ เราจะทำอย่างไรให้ชาวบ้านเข้าถึงน้ำ ผมคิดว่า รูปธรรมแบบนี้เป็นห้องเรียนให้กับทุกท้องถิ่น ว่า เราตรึงป่าได้อย่างไร เราสร้างระบบน้ำให้เพียงพอได้อย่างไร

น่าน ยุคสมัยก่อนเป็นเขตสีแดง (พื้นที่ที่พรรคคอมมิวนิสต์เข้ามามีอิทธิพลหรือฐานที่มั่น) มีแต่อำเภอเมืองน่าน ที่เป็นสีชมพู นอกจากนั้นเป็นสีแดงทั้งหมด ผมคิดว่า รัฐจัดตั้งตนเองได้ไม่สมบูรณ์ มีเพียงนายอำเภอ ผู้ใหญ่บ้าน กำนัน ครู หมอ ส่วนเจ้าหน้าที่ ป่าไม้ อุทยาน ไม่ค่อยปรากฏตัวเท่าใดนัก สรรพสามิต ก็จับเหล้าเถื่อน ชุมชนจะรู้จักทหาร เราก็จะเห็นทั้งทหารป่าและทหารบ้าน แต่การเรียนรู้ ความสัมพันธ์ และซนในการอ่านหนังสือ ก็จะได้ข่าวสารจากหนังสือจากพวกก้าวหน้าในป่ามากกว่า ภายหลังเข้าศูนย์อพยพ ผมก็ตามเพื่อน ผมได้รับความรู้จากองค์กรระหว่างประเทศ ภายหลัง พ.ศ.2523 -2524 รัฐเริ่มจัดตั้งตนเองอย่างสมบูรณ์ หลัง พ.ศ.2537 เราเริ่มมีองค์การบริหารท้องถิ่น แต่เดิมหมู่บ้านที่ทหารจัดตั้งไว้ก็กลายเป็นหมู่บ้านถาวร

รัฐจะปราบคอมมิวนิสต์ก็ต้องมียุทธศาสตร์ ยุทธศาสตร์หนึ่งคือการสร้างถนน ถนนน่าน สันติสุข ถนนหมายเลข 3 ที่คนชอบท่องเที่ยวในปัจจุบัน แต่เดิมเป็นพื้นที่ยึดครองของพรรคคอมมิวนิสต์ จะทำอย่างไรให้สามารถเคลื่อนย้ายทหารไป ณ จุดที่เกิดการปะทะได้ง่าย เพราะศูนย์กลางพรรคคอมมิวนิสต์อยู่ที่ภูพยัคฆ์ ฉะนั้น งบประมาณการก่อสร้างถนนจึงได้รับการอนุมัติรวดเร็วเพราะเป็นถนนสายยุทธศาสตร์ เมื่อถนนถึงไหน รัฐก็ต้องสร้างหมู่บ้านกันชน หมู่บ้านที่เข้าไปจัดตั้งใหม่ก็ต้องเป็นหมู่บ้านแนวร่วม ทหาร เพื่อปะทะกับหมู่บ้าน ใช้มวลชนปะทะมวลชน เมื่อภายหลัง เหตุการณ์สงบ รัฐเริ่มเข้มแข็ง งานด้านการอนุรักษ์ป่าไม้ กับยุทธศาสตร์ขัดกันอย่างสิ้นเชิง พ่อค้าค้าขายได้ง่ายขึ้น ถนนถึงไหน ภูเขาก็หัวโล้น

เมื่อเข้าสู่โลกทุนนิยม ชาวบ้านก็ต้องการเงิน ง่ายที่สุดก็คือการทำไร่ข้าวโพด ซึ่งในช่วงหลัง คำสั่ง 66/2523 การเรียนรู้เรื่องการปลูกข้าวโพดเข้มขึ้น พื้นที่ป่าของจังหวัดน่านกลายเป็นดอยหัวโล้นอย่างพร้อมเพรียงกัน กลุ่มคนเหล่านี้มีผลกระทบกับการทำงานของพระครู เพราะเราทำงานเรื่องป่าขุมชน แนวป่าชุมชนกับเกษตรเชิงเดี่ยว กับเจ้าหน้าที่รัฐ ทั้งที่รัฐมีส่วนในการช่วยปลูกพืชเชิงเดี่ยว มันจึงเกิดการเปลี่ยนแปลงแบบนั้น กระบวนการสิทธิที่ดินจังหวัดน่านจึงกลายเป็นดราม่า เพราะคนที่ปลูกข้าวโพดบนดอยไม่มีสิทธิอยู่แล้ว เมื่อมีโครงการชดเชยพืชก็เกิดปัญหา เมื่อรัฐต้องการส่งเสริมการปลูกยางพารา ก็มีปัญหาเพราะ คนทีทำสวนยางพาราไม่มีเอกสารสิทธิ ความเหลื่อมล้ำก็ยังดำรงอยู่

กระบวนการเคลื่อนไหวชุมชน ก็ยังเคลื่อนไหวเรื่องสิทธิที่ดินก็ยังเคลื่อนไหวเหมือนเดิม คนที่เคลื่อนไหวเรื่องการรักษาป่าชุมชนก็ยังทำงานเคลื่อนไหวเรื่องเกษตรกรรมเหมือนเดิม ขณะที่กลุ่มเมือง มีการใช้ยุทธศาสตร์การท่องเที่ยวสมานฉันท์ แต่ก็พบว่า คนต่างถิ่นบุกขึ้นไปบนดอยสูง มองในแง่ดีก็คือทำให้ผู้ประกอบการอยู่ใกล้หมู่บ้าน มันเป็นเรื่องย้อนแย้งเหมือนกัน เพราะชาวบ้านอยู่กันมานานไม่สามารถทำได้ แต่ผู้ประกอบการจากไหนไม่รู้สามารถบุกขึ้นไปบนดอยสูง คำถามคือ เขาเอาสิทธิอะไรมาทำ แต่ความจริงก็คือ เป็นเรื่องดี ดีกว่าการไปทำไร่ข้าวโพด มีผู้ประกอบการร้านค้า มีผู้ประกอบการบ้านพัก ร้านอาหารเข้ามาอยู่ในหมู่บ้าน ฉะนั้น พื้นที่บนดอยจังหวัดน่าน ถูกจ้องมองในฐานะของการพัฒนาสู่การเป็นแหล่งท่องเที่ยว แต่น่าสนใจว่า กระบวนการท่องเที่ยว น่านจะสอดรับกับกระบวนการพัฒนาน่านอย่างยั่งยืนอย่างไร

แนวคิดการพัฒนาน่าน เราจำเป็นต้องรักษาฐานพันธุกรรมพื้นบ้านทั้งหมด เราจำเป็นต้องดำรงความหลากหลายของพันธุ์พืช ซึ่งในความหมายที่ 2 รองลงมา การที่เรามีระบบนิเวศที่หลากหลายมันเป็นแหล่งต้นน้ำ ชุมชนและรัฐจะต้องมีข้อตกลงร่วมที่แข็งแรง ให้ชุมชนเข้มแข็ง ให้รัฐมีการบังคับใช้กฎหมายอย่างไม่ลำเอียง การดูแลป่าต้นน้ำ การจัดสรรน้ำ เพื่อความเป็นธรรมกับคนทุกหมู่เหล่า แม่น้ำน่านเป็นหล่งน้ำดิบที่สำคัญของประเทศไทย แม่น้ำน้ำเป็นแหล่งน้ำดิบของเขื่อนภูมิพลมากกว่า 39% ถ้าไม่รักษาป่าต้นน้ำ ไม่ใช่แค่น่าน แต่หมายรวมถึงแหล่งน้ำดิบของประเทศเสียไปด้วย น่านเป็นพื้นที่จ้องมองทางการท่องเที่ยว ทรัพยากร ธรรมชาติ ชุมชน วิถี ความเป็นเมืองขนาดเล็ก ฉะนั้น ผู้ประกอบการในเมือง ชุมชน และวิถีเกษตรกร มีความเป็นไปด้วยกันได้ มีการร่วมเช่น

น่าน สร้างศูนย์การเรียนรู้นันทสิปปาคาร เป็นแหล่งการเรียนรู้ ภาษาเมือง ภาษาไทย ภาษาสากล เรื่องดนตรี ศิลปะ จังหวัดน่านได้รับรางวัลจากยูเนสโก พ.ศ. 2568 โดยประกาศให้เป็น เมืองสร้างสรรค์ด้านหัตถกรรมและศิลปะพื้นบ้าน หรือ Crafts and Folk Art นี่เป็นโอกาสใหม่ที่เราจะต้องใช้โอกาสนี้เดินต่อ แต่ก็มีข้อห่วงใย เรื่องการเปิดชายแดนสากล น่านเป็นเกตเวย์ (Gateway) ให้ จีน เวียดนาม ลาว ผ่านตรงจุดนี้แล้วเข้ากรุงเทพฯ หากทำก็จะเป็นประโยชน์ หากไม่ทำก็จะมีการลักลอบ น่านมีหลากเผ่าพันธุ์ที่เข้ามาอยู่อาศัย มันสามารถเชื่อมกับจีนตอนใต้ ลาว ซึ่งเราถือว่า เป็นโอกาสของการพัฒนาที่จะเชื่อมต่อกัน แต่ก็มีข้อตระหนกเรื่องสิ่งแวดล้อม เรื่องโรงไฟฟ้าหงสา ที่ไชยบุรีในการทำเขื่อนขนาดใหญ่บนแม่น้ำโขง เพราะห่างจากน่านเพียง 35 กิโลเมตร หากไม่มีการบริหารจัดการที่ดี เหตุการณ์ซ้ำรอยแบบแม่น้ำกก ก็มีโกกาสเป็นไปได้

“อย่ามองแต่พื้นที่ต้นน้ำ อย่าลืมมิติของพื้นที่กลางน้ำ ปลายน้ำ ซึ่งเป็นพื้นที่แม่น้ำไหลผ่าน แม่น้ำอิงถ้ามองจากมุมสูง เราจะเห็นพื้นที่สีเขียวปกคลุมแม่น้ำที่หายไป ผมเคยนั่งเฮลิคอปเตอร์สำรวจพื้นที่ร่วมกับผู้สื่อข่าว สองฝั่งแม่น้ำอิงไม่เหมือนเดิม มีการทำการเกษตรติดแม่น้ำอิง ปลูกข้าวโพดติดแม่น้ำอิง พื้นที่สีเขียวริมแม่น้ำถูกทำลาย สมัยก่อน มีต้นไม้ มีพืชริมน้ำ ปริมาณน้ำถูกเก็บรักษา ความชุมชื้นถูกเก็บรักษา มันถึงเวลาที่เราต้องฟื้นฟูป่าริมแม่น้ำอิงทั้งหมดหรือยัง มองแม่น้ำอิงอย่ามองเป็นเรื่อง “น้ำ” แต่ต้องห็นพื้นที่ชุมน้ำและองค์ประกอบของแม่น้ำ”

นิวัฒน์ ร้อยแก้ว (Niwat Roykaew) คือ นักเคลื่อนไหวด้านสิ่งแวดล้อมของประเทศไทย อดีตเคยรับราชการครู (highland teacher) สอนนักเรียนชาติพันธุ์ สอนเด็กไร้สัญชาติให้เข้าใจสิทธิขั้นพื้นฐาน เข้าใจสิทธิความเป็นมนุษย์ เขาลาออกจากการรับราชการครู ทำงานเป็นนักเคลื่อนไหวด้านสิ่งแวดล้อม เขาพัฒนาคุณภาพชีวิตของกลุ่มชาติพันธุ์ ด้วยการทำโครงการอนุรักษ์ป่าดอยหลวง ขอรับเงินบริจาคเพื่อนำมาสร้างระบบสาธารณูปโภคให้กับเด็กและเยาวชน หลังจากนั้น เขาทำงานอนุรักษ์แม่น้ำโขงร่วมกับหลายองค์กร กระทั่งได้รับการยกย่องและได้รับรางวัล “Goldman Environmental Prize” ปัจจุบัน นิวัฒน์ ร้อยแก้ว ก่อตั้ง “โรงเรียนแม่น้ำโขง” เป็นพื้นที่แลกเปลี่ยน เรียนรู้ เรื่องการอนุรักษ์ธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม มีเป้าหมายในการทำกิจกรรมกับเด็กและเยาวชน เพื่อสร้างความเปลี่ยนแปลงในการพัฒนาแม่น้ำโขงในอนาคต

สอนเรื่องสิทธิความเป็นมนุษย์ให้กับคนไร้สัญชาติ

ผมเป็นคนบ้านนอก เติบโตมากับธรรมชาติ อยู่กับแม่น้ำ อยู่กับป่าเขา นั่นทำให้ผมมองเห็นความสำคัญของธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม มันอาจเป็นจิตใต้สำนึกที่ทำให้เราผูกพัน ตอนผมเป็นนักศึกษา ผมเข้าร่วมกิจกรรมโครงการค่ายอาสาพัฒนาของมหาวิทยาลัย เดินทางออกไปช่วยพี่น้องชาวบ้าน สร้างโรงเรียนที่จังหวัดแม่ฮ่องสอน ยุคสมัยก่อน เส้นทางจากเชียงใหม่ถึงอำเภอปาย จังหวัดแม่ฮ่องสอน ทุรกันดาร เพิ่งมีการบุกเบิกทำถนน ผมทำกิจกรรมค่ายอาสาที่อำเภอปายหนึ่งเดือน นั่นเป็นกิจกรรมที่ทำให้ผมได้เรียนรู้หลายสิ่ง

พ.ศ.2526 ผมรับราชการครูโรงเรียนปอวิทยา ตำบลปอ อำเภอเชียงของ จังหวัดเชียงราย เป็นครูดอย (highland teacher) สอนนักเรียนกลุ่มชาติพันธุ์ “ลื้อ” การเป็นครูทำให้เรามองเห็นวิถีชีวิต วัฒนธรรม และความแตกต่าง ผมชอบเรียนรู้ ได้สัมผัสหลายสิ่งหลายอย่าง หลังจากนั้น ผมทำงานที่สำนักงานการประถมศึกษา แล้วขอกลับไปเป็นครูที่โรงเรียนบ้านทุ่งนาน้อย ห้วยตอง ตำบลเวียง อำเภอเชียงของ จังหวัดเชียงราย สอนนักเรียนในหมู่บ้านชาติพันธุ์ “ม้ง” เรียนรู้เรื่องชาติพันธุ์ เรียนรู้เรื่องความแตกต่าง ความเหลื่อมล้ำเรื่องสิทธิ

ยุคสมัยก่อน ครูทำหน้าที่หลายอย่าง เป็นครู เป็นหมอ เป็นทนายความ ชาวบ้านได้รับความเดือดร้อนก็ขอความช่วยหลือจากครู ยามป่วยไข้ก็มาหาครู มีปัญหาในหมู่บ้านก็ต้องร่วมกับผู้นำเพื่อให้เกิดความยุติธรรมกับพี่น้องชาวบ้าน ต้องเรียนรู้เรื่องกฎหมาย ระเบียบ ข้อบังคับ ที่รัฐกระทำต่อกลุ่มชาติพันธุ์ ทั้งเรื่องสัญชาติ เรื่องสิทธิ เพราะยุคสมัยนั้น กลุ่มชาติพันธุ์เป็นเหมือนพลเมืองชั้นสอง

พ.ศ.2532 ผมเป็นครูใหญ่โรงเรียนบ้านมนตรีวิทยา บ้านแม่จะคำน้อย ตำบลแม่สลองใน อำเภอแม่ฟ้าหลวง จังหวัดเชียงราย ชีวิตลำบากมาก ต้องเดินเท้าหลายสิบกิโลเมตรเพื่อไปสอนหนังสือ มีปัญหาเรื่องยาเสพติดและ อาชญากรรมเยอะมาก โดยเฉพาะการชิงทรัพย์ ปล้นทรัพย์ ผมอยู่กับกลุ่มชาติพันธุ์ ว้า ลาหู่ จีนฮ้อ หลังจากนั้น ผมเป็นครูใหญ่โรงเรียนบ้านห้วยคุ ตำบลปอ อำเภอเชียงของ จังหวัดเชียงราย อยู่กับพี่น้องชาติพันธุ์ “ม้ง” กลุ่มร่วมพัฒนาชาติไทย

ผมเป็นครูใหญ่โรงเรียนบ้านห้วยคุ เมื่อเกิดเหตุการณ์สำคัญ ผู้นำหมู่บ้านก็จะเชิญผมรับฟังและช่วยดูแลความยุติธรรม ยุคสมัยนั้น ทหารมีโครงการสร้างหมู่บ้านเขตชายแดนโดยให้ทหารเกณฑ์ปลดประจำการอาศัยอยู่ แต่การสร้างบ้านต้องมีการตัดไม้ในพื้นที่อนุรักษ์ป่าต้นน้ำ เจ้าหน้าที่รัฐตัดไม้ พวกเราบอกก็ไม่ยอมรับฟัง ชาวบ้านจึงประชุมและเข้ายึดเลื่อยโซ่ยนต์ของทหาร นั่นกลายเป็นเรื่องใหญ่ สุดท้ายชาวบ้านกับทหารก็ตกลงกันได้ ทหารก็เข้าใจว่าผมเป็นคนอย่างไร ทหารรู้จักผมตั้งแต่ครั้งรับราชการครู ผมไม่ได้ทำเพื่อตนเอง พวกเราไม่คิดต่อสู้กับหน่วยงานของรัฐ เราลุกขึ้นเพื่อปกป้องรักษาสิทธิ หลังเหตุการณ์ทหารทำลายป่าห้วยคุ เมื่อมีการพูดคุยเจรจาระหว่างทหารกับชาวบ้านก็ทำให้เข้าใจกัน

ผมย้ายมาเป็นครูใหญ่โรงเรียนสองพี่น้อง ตำบลริมโขง อำเภอเชียงของ จังหวัดเชียงราย สอนเด็กนักเรียนกลุ่มชาติพันธุ์ “ลาหู่” ยุคสมัยก่อน ชาวบ้านลาหู่เสพฝิ่นเยอะมาก เด็กไม่ไปโรงเรียนเพราะพ่อแม่เสพฝิ่น ผมคุยกับชาวบ้าน เรื่องการเลิกฝิ่น ยุคสมัยก่อนโครงการเลิกฝิ่นต้องจัดขึ้นที่สำนักงานที่ว่าการอำเภอ มีหลายหน่วยงานราชการร่วมกัน ชาวบ้านมีความลำบากในการเดินทาง เมื่อเข้าร่วมโครงการเลิกฝิ่น คนเลิกฝิ่นจะมีอาการเสี้ยนยา โกรธง่าย เวลาอยู่ร่วมกันก็เกิดการทะเลาะวิวาท เมื่อจบโครงการกลับบ้านก็ติดฝิ่นอีกครั้ง ผมเสนอให้เลิกเสพฝิ่นทั้งหมู่บ้านพร้อมกัน

ชาวบ้านมีข้อตกลงร่วมกันให้ตัดฝิ่นทั้งหมู่บ้านโดยขอเจ้าหน้าที่รัฐมาช่วยเหลือ ผมรวบรวมรายชื่อได้ 50 คน ผมปรึกษากับ นพ.สมปรารถน์ หมั่นจิต ผอ.โรงพยาบาลเชียงของในเวลานั้นซึ่งท่านก็เห็นด้วยที่จะเข้าร่วมโครงการ โดยคุณหมอจะเดินทางร่วมโครงการที่หมู่บ้าน ผมกลับไปโรงเรียนจัดขบวนขับเคลื่อนการเลิกเสพฝิ่น ตั้งคณะกรรมการ ตั้งกลุ่ม ใช้เวลาเกือบ 2 เดือนในการทำโครงการ นั่นถือป็นประวัติศาสตร์หมู่บ้าน

พัฒนาชีวิตชาวเขา ด้วยโครงการอนุรักษ์ป่าดอยหลวง

การลาออกจากราชการ คือ ความท้าทายในวิธีคิดของตนเอง ผมคิดไม่เหมือนคนอื่นในบางสิ่งบางอย่าง ผมลาออกจากราชการมาทำธุรกิจเกสเฮ้าส์มีรายได้พอเลี้ยงตนเอง พ.ศ.2540 ผมทำค่ายเยาวชนโครงการแรก โครงการรักษ์ป่าดอยหลวง Small Grants (SGP) เป็นโครงการขององค์กรของ Global Environment Facility (GEF) ที่ดำเนินการโดยโครงการพัฒนาแห่งสหประชาชาติ (UNDP) เราทำเรื่องการฟื้นฟูป่าต้นน้ำดอยหลวง เราใช้กระบวนการซื้อชีวิตต้นไม้ สำรวจป่าร่วมกับพี่น้องชาวบ้าน เราคุยกับคนในหมู่บ้านม้งที่บ้านทุ่งนาน้อย พูดคุยกันเรื่องการฟื้นฟูป่า ทำให้แม่น้ำห้วยตองกลับมามีน้ำ เพราะการดูแลป่าไม่ใช่หน้าที่ของคนบนดอยอย่างเดียว คนพื้นราบควรมีส่วนร่วมในการดูแลรักษาป่า

เราทำโครงการซื้อชีวิตต้นไม้ เพื่อให้คนพื้นราบบริจาคเงินซื้อชีวิตต้นไม้ เราสำรวจต้นไม้มีกี่ต้น แล้วก็ขอซื้อกับพี่น้องชาวบ้านม้ง เงินที่ได้ก็มอบให้ชาวบ้านเพื่อสร้างระบบสาธารณูปโภค แต่ต้องช่วยกันรักษาป่าต้นน้ำ รักษาชีวิตต้นไม้เพื่อคนพื้นราบ กิจกรรมคือเขียนป้ายชื่อผู้บริจาค เขียนลำดับที่ต้นไม้ พาคนพื้นราบเดินทางขึ้นภูเขาไปดูต้นไม้ นั่นเป็นโครงการแรกของกลุ่มรักษ์เชียงของ หลายปีผ่านไป เด็กที่เคยร่วมทำโครงการเติบใหญ่เป็นผู้บริหารท้องถิ่น ป่าก็ฟื้นฟู ผมคิดว่า เป็นเรื่องสำคัญมากสำหรับเด็กและเยาวชน เราถ่ายภาพมองเห็นป้ายโครงการเก่าติดบนต้นไม้ที่เติบใหญ่ นั่นทำให้เห็นว่า การทำงานกับเด็กและเยาวชนไม่เสียเวลาเลย เด็กและเยาวชนสามารถสร้างความเปลี่ยนแปลงได้

พ.ศ.2543 เกิดเหตุการณ์สำคัญ น้ำในแม่น้ำโขงแห้งขอด จากการสำรวจพบว่า มีโครงการสร้างเขื่อนและโครงการปรับปรุงร่องน้ำเดินเรือพาณิชย์ในแม่น้ำโขง ชาวบ้านเรียกโครงการนี้ว่า “โครงการระเบิดแก่ง” เป็นข้อตกลงแม่น้ำโขงร่วมกัน 4 ประเทศ คือ ไทย ลาว พม่า จีน ผมร่วมมือกับ สมเกียรติ เขื่อนเชียงสา สร้างเครือข่ายขับเคลื่อน พวกเราทำงานหนักเพราะเป็นโครงการใหญ่ มีการพูดคุยกับชาวบ้าน พัฒนาองค์ความรู้ สร้างความเข้าใจ ภายใต้งานวิจัย เน้นเรื่องความรู้เป็นสิ่งสำคัญ

เราทำอะไร ถ้าไม่มีความรู้หนทางของความล้มเหลวย่อมมีมาก ความรู้เป็นพื้นฐานการต่อสู้ ความรู้พัฒนาศักยภาพของคน เราทำกิจกรรมให้มีความรู้เรื่องประวัติศาสตร์ ระบบนิเวศน์ วัฒนธรรม ผมมองว่า ความรู้เป็นเรื่องสำคัญและเป็นข้อบกพร่องของคนท้องถิ่น เด็ก เยาวชน ชุมชน ต้องทำงานผ่านงานวิจัย ใช้งานวิจัยเป็นเครื่องมือเพื่อเผยแพร่ให้ชาวบ้านได้รับรู้ พวกเรานึกถึงการสร้างโรงเรียนเพื่อเป็นพื้นที่สำหรับการเรียนรู้ วัชระ หลิ่วพงศ์สวัสดิ์ มองเห็นความสำคัญ มองเห็นความคิดของเรา เขาจึงบริจาคที่ดินสำหรับสร้าง “โรงเรียนแม่น้ำโขง” พื้นที่สำหรับเครือข่ายเพื่อแลกเปลี่ยนเรียนรู้ พัฒนาองค์ความรู้ท้องถิ่นโดยสร้าง

บทบาทของโรงเรียนแม่น้ำโขง คือ ช่วยเหลือพี่น้องชาวบ้านเรื่องทรัพยากร เรื่องการพัฒนาท้องถิ่น ทำงานวิจัยกับพี่น้องชาวบ้าน ต่อมาคือการสร้าง ทำหน้าที่สร้างความรู้ สร้างเครือข่ายแลกเปลี่ยน เด็กและเยาวชนสามารถเปลี่ยนแปลงบางสิ่งได้ เราเชื่อมโยงเพื่อให้มองเห็นโลกใบนี้ เรื่องความเปลี่ยนแปลงของโลก เรื่องแม่น้ำโขง เราพยายามเชื่อมคำว่า ท้องถิ่นกับสากล เป็นพื้นที่สำหรับการแลกเปลี่ยน เพราะโรงเรียนทั่วไปไม่ได้สอนประวัติศาสตร์ท้องถิ่น ไม่ได้สอนเรื่องระบบนิเวศน์แม่น้ำโขง ไม่ได้สอนวัฒนธรรม การข้ามวัฒนธรรม การเปรียบเทียบวัฒนธรรม ผู้คนให้ความสำคัญกับเรื่องเหล่านี้ มีคนเข้ามาใช้โรงเรียนแม่น้ำโขงเป็นพื้นที่แลกเปลี่ยนเรียนรู้

พ.ศ.2566 เราทำงานกับเด็กและเยาวชน อันเป็นการสร้างความเข้าใจเรื่องทรัพยากรสิ่งแวดล้อม กิจกรรมของเด็กมัธยมขับเคลื่อนผ่านการเรียนรู้โดยใช้โครงงานเป็นฐาน (Project Based Learning) เด็กและเยาวชนสร้างความเปลี่ยนแปลงทางสังคมท้องถิ่นได้หลายอย่าง กิจกรรมที่สร้างความเปลี่ยนแปลงหรือเปลี่ยนโครงสร้างทางสังคมของเขา เช่น โรงเรียนบ้านแซว มีโครงการวิทยาศาสตร์ในการตรวจวัดคุณภาพน้ำ เราใช้วิทยาศาสตร์ดึงความสนใจของเด็ก เด็กสร้างผลงานสารคดี สร้างหนังสั้น สามารถนำเสนอให้กับคนในหมู่บ้าน เมื่อผู้ใหญ่บ้านมองเห็นการนำเสนอ มองเห็นข้อมูล จึงมีการออกกฎระเบียบเพื่อมิให้มีการทิ้งขยะลงแม่น้ำ นั่นคือความเปลี่ยนแปลงที่เกิดขึ้นที่ โรงเรียนบ้านปงของ โรงเรียนบ้านแซว โรงเรียนบานห้วยซ้อวิทยาคม เราจะมองว่าเขาเป็นเด็กไม่ได้ เมื่อเขาเรียนมหาวิทยาลัยก็จะเติบโตเป็นผู้ใหญ่

เด็กและเยาวชนกับความเปลี่ยนแปลงในการพัฒนาแม่น้ำโขง

ช่วงเวลา 20 กว่าปีที่ผ่านมา ทุกอย่างเปลี่ยนแปลง เงื่อนไขเรื่องทรัพยากรธรรมชาติเปลี่ยนแปลง วิธีคิด ขบวนการทำงาน ที่สำคัญคือ การเปลี่ยนทัศนคติ (Mindset) การเปลี่ยนความคิดในการพัฒนา ยุคสมัยก่อน เรามองเห็นหมู่บ้าน บ้านฉัน บ้านเธอ แต่เด็กยุคปัจจุบัน เด็กและเยาวชนมองเห็นโลกทั้งใบ เขามองเห็นภาพรวมของโลก วิธีคิดแบบเดิม ไม่สามารถบริหารจัดการเพื่อการพัฒนาได้ มุมมองเรื่องทรัพยากรในอดีตกับปัจจุบันแตกต่างกัน ความอุดมสมบูรณ์ในธรรมชาติลดลง การหายไปของทรัพยากรธรรมชาติมากขึ้น ทรัพยากรธรรมชาติที่ถูกทำลาย

เราคิดแบบเดิมไม่ได้ เช่น การบริหารจัดการแม่น้ำ น้ำท่วมก็ขุด น้ำแล้งก็ขุด ไม่มีน้ำก็สร้างฝายกั้นน้ำ โลกเปลี่ยน เงื่อนไขทางทรัพยากรของโลกเปลี่ยน ถ้าเราดูประวัติศาสตร์การพัฒนา แม่น้ำไม่เคยดีขึ้น มีแต่แย่ลงทุกวัน ลองทบทวนดู แม่น้ำอิงถูกขุดกี่ครั้ง สูญเสียงบประมาณเท่าไหร่ เราต้องทบทวนวิธีคิด ถึงเวลาแล้วหรือยังที่เราต้องเปลี่ยนแปลงแก้ไข กฎ ระเบียบ ข้อกฎหมาย ที่ไม่เอื้ออำนวยต่อการพัฒนาแหล่งน้ำ นั่นเป็นเหตุผลว่า ทำไมถึงต้องทำกิจกรรมกับเด็กและเยาวชนมากขึ้น

รูปธรรมที่เรามุ่งหวังคือ เราต้องการช่วยสร้างกลุ่ม (Club)ให้กับเด็กและเยาวชนในเรื่องสิ่งแวดล้อม เกิดเครือข่ายเด็กและเยาวชน เขาอยากเห็นธรรมชาติเป็นอย่างไรในความคิดของคนรุ่นใหม่ โรงเรียนจะมีการพัฒนาเรื่องหลักสูตรเกี่ยวกับสิ่งแวดล้อม เมื่อมีหลักสูตรก็จะมีเงินทุนสำหรับส่งเสริมเด็กให้เรียนรู้เรื่องทรัพยากรธรรมชาติ

เราต้องเข้าใจว่า การอนุรักษ์หรือการรักษาธรรมชาติเป็นสิ่งที่ดีอยู่แล้ว แต่ว่า การรักษาธรรมชาติจะยั่งยืนไม่ได้ ถ้าวิธีคิดหรือกระบวนทัศน์ของรัฐยังเป็นแบบเดิม ยกตัวอย่าง เวียงหนองหล่ม จังหวัดเชียงราย พื้นที่หนองน้ำ (wetland) ถูกขุดจนลึก วัวควายไม่มีหญ้ากิน เพราะเป็นการขุดแหล่งน้ำเพื่อเก็บกักน้ำเพียงอย่างเดียว นั่นเป็นวิธีคิดเก่าๆ ซึ่งสร้างความเสียหายต่อระบบนิเวศน์ แต่กลับเป็นประโยชน์ให้กับใคร

ในมุมมองของผม เรื่องธรรมชาติหรือการทำลายธรรมชาติ โดยใช้เหตุผลด้านการพัฒนาโดยไม่ให้ความสำคัญกับธรรมชาติ เป็นเรื่องที่ประนีประนอมกันไม่ได้ เพราะธรรมชาติถูกกระทำอย่างหนักแล้ว ฉะนั้นเราต้องปรับวิธีคิดใหม่ ถึงเวลาแล้วหรือยังที่เราต้องปรับระหว่างการพัฒนากับความต้องการของมนุษย์เพื่อให้ธรรมชาติกลับมาสู่ความสมดุล เมื่อคนต้องการสนองความต้องการก็ทำลายธรรมชาติเรื่อยๆ ยุคสมัยก่อนทรัพยากรธรรมชาติมีมาก ปัจจุบันปัญหาอันเกิดจากการทำลายธรรมชาติมีมาก เราไม่สามารถลดอุณภมิของโลกนี้ได้

การอนุรักษ์แบบเดิมคือมองแม่น้ำแล้วเห็น “น้ำ” เพียงอย่างเดียว ความเป็นแม่น้ำคือทุกสิ่ง มีหลายมิติที่ทับซ้อนกันอยู่กับคำว่าแม่น้ำ เขาถึงบอกว่าแม่น้ำมีชีวิต คิดแบบเดิมง่ายเกินไป เช่น ไม่มีน้ำก็เอาน้ำเข้ามา นั่นไม่ใช่การแก้ไข แต่เป็นการซ้ำเติม ทำให้ปัญหาหนักขึ้นกว่าเดิม เพราะเราเปลี่ยนแปลงธรรมชาติ แล้วถามว่า สิ่งที่เกิดขึ้น เราใช้หลักวิชาการหรือไม่ องค์ความรู้มีหรือไม่ เราอธิบายความต้องการของมนุษย์แต่ไม่ได้ศึกษาว่าการขาดน้ำเกิดจากอะไรบ้าง แม่น้ำถูกกระทำ หรือคนใช้น้ำมากเกินไป

สิ่งเหล่านี้ทำตามความต้องการของคน ไม่ได้ทำตามองค์ความรู้ แล้วจะมีความเพียงพอได้อย่างไร ถ้าเรามีองค์ความรู้ในการพิจารณาว่า สมควรทำหรือไม่ ทำแล้วมีผลกระทบน้อยที่สุด เรื่องเหล่านี้ต้องมีการศึกษาอย่างหนัก ตัวอย่างกรณีผลกระทบข้ามพรมแดนแม่น้ำโขง เช่น การสร้างเขื่อนในประเทศลาวแล้วมีผลกระทบกับคนไทย ระเบียบกฎหมายบัญญัติไว้อย่างไร สำคัญที่สุด ผู้บริหารประเทศ นักการเมือง เป็นปัจจัยสำคัญมากเพราะเกี่ยวพันกับการพัฒนาโดยตรง

การมีส่วนร่วมกับต่างประเทศในการพัฒนาแม่น้ำโขง

ปัญหาน้ำโขง คือ กระบวนการของการมีส่วนร่วม เพราะกระบวนการพัฒนาอยู่ในมือของรัฐ เบื้องหลังรัฐ ก็คือกลุ่มทุน เมื่อเป็นเช่นนั้น ก็เป็นการตอบสนองความต้องการของมนุษย์ ความจริงชาวบ้านลุ่มน้ำโขงถือเป็นหุ้นส่วนใหญ่ในการมีส่วนร่วม ต่อมาคือเรื่องของ กฎ ระเบียบ ข้อกฎหมาย ที่ล้าสมัยไม่ครอบคลุม ไม่สามารถปกป้องแม่น้ำน้ำโขงได้

กฎระเบียบของคณะกรรมาธิการแม่น้ำโขง (MRC) เรื่อง ระเบียบปฏิบัติเรื่องการแจ้ง การปรึกษาหารือล่วงหน้าและข้อตกลง (PNPCA) ผมยังมองว่ามันไม่ใช่ขบวนการที่จะช่วยสร้างความสมดุลในการพัฒนาลุ่มน้ำโขง มันเป็นขบวนที่รับฟังชาวบ้าน แต่หยุดการสร้างเขื่อนไม่ได้ เพียงแค่มารับฟังชาวบ้าน ข้อตกลงเหล่านี้ต้องเปลี่ยนแปลง

อีกประเด็นผมมองเรื่องอำนาจ เรื่องความร่วมมือ (Corporate) องค์กรกลางช่วยลดความเป็นรัฐ ลดอำนาจรัฐ อำนาจรัฐของแต่ละประเทศมีเหนือกว่าความร่วมมือ องค์กรเหล่านี้ต้องมีศักยภาพในการสร้างความร่วมมือ เพื่อลดอำนาจในกรณีของทรัพยากรธรรมชาติ โดยไม่ก้าวล่วงถึงเรื่องความมั่นคง อำนาจรัฐต้องลดลงเพื่อให้เกิดความเร่วมมือขององค์กรเข้มแข็งขึ้น

ปัญหาที่เคยเกิดขึ้นในแม่น้ำโขง เราพยายามส่งสัญญาณถึงจีน เราพยายามพูดคุย เพื่อให้เขาเห็นถึงความเดือดร้อน เพื่อให้เกิดความร่วมมือในการจัดการปัญหาร่วมกัน เราพยายามทำงานกับเยาวชนให้มากขึ้น เข้าใจความแตกต่างของวัฒนธรรมและกระบวนการคิดข้ามวัฒนธรรม ( Cross-cultural ) เราเปิดพื้นที่ให้นักศึกษาต่างประเทศทำการศึกษา แลกเปลี่ยน ข้ามวัฒนธรรม สิ่งหนึ่งที่จะแก้ปัญหาได้ คือ ความเป็นชาตินิยมลดลงมาก คนรุ่นใหม่มองโลก มองเห็นภาพรวม ถือเป็นเรื่องสำคัญ ข้ามวัฒนธรรมของตนเองเพื่อเรียนรู้วัฒนธรรมใหม่ในการเรียนรู้เพื่ออยู่ร่วมกันในเรื่องสิ่งแวดล้อมและธรรมชาติ

ข้ามผ่านสู่วัฒนธรรมใหม่ในเรื่องสิ่งแวดล้อม

แม้แต่วัฒนธรรมของกลุ่มชาติพันธุ์ เราก็มองเห็นความเปลี่ยนแปลง คนรุ่นใหม่ทำงานกับคนพื้นราบ สร้างอาชีพใหม่ๆ ส่วนเรื่องความรู้ ชาติพันธุ์มีองค์ความรู้จำนวนมาก สร้างการพัฒนาในสิ่งที่สำคัญกับชีวิต เรื่องสิทธิเขาได้รับการพัฒนามาอย่างมาก สมัยก่อนกลุ่มชาติพันธุ์พึ่งพาธรรมชาติ อยู่กับสิ่งแวดล้อม แต่เดียวนี้ทุกอย่างเปลี่ยนแปลงภายใต้เงื่อนไขของแต่ละคน

ยุทธศาสตร์ คือการฟื้นฟูและรักษาแม่น้ำโขง ใครรักษาฟื้นฟูแม่น้ำโขงคือพันธมิตร นั่นเป็นความชัดเจน เราร่วมมือกับคนจีนในการพัฒนาด้านเศรษฐกิจสิ่งแวดล้อม ถ้าร่วมมือกันผ่านกระบวนการมีส่วนร่วมก็สามารถสร้างความเข้าใจได้มาก ข้อมูลจากการศึกษาก็มีมากพอสมควร นั่นจะทำให้พี่น้องจีนได้รับรู้แต่เราจะทำอย่างไรให้คนจีนได้รับข่าวสารได้โดยง่าย แปลงานเขียนเป็นภาษาจีน ผ่านสื่อ ผ่านคน ผ่านอะไรหลายอย่าง

คนทำงานบนโลกใบนี้ ถ้าจะทำงานเพื่อโลกเราทำได้ มนุษย์มีความสามารถแต่ละอย่างไม่เหมือนกัน เราใช้ความสามารถให้เกิดประโยชน์กับโลกได้ ทุกคนทำได้ ด้านการทำงานทุกคนมีประโยชน์ไม่ว่าคุณจะมีความเชี่ยวชาญด้านไหน สามารถทำประโยชน์ให้กับโลกใบนี้ได้ เก่งดนตรีก็ใช้ดนตรีในการขับเคลื่อนเพื่อให้เกิดความเปลี่ยนแปลงในสิ่งแวดล้อม มีความรู้เรื่องศิลปะก็สามารถทำได้ มีความรู้เรื่องวิชาการเราก็สามารถทำได้ มนุษย์ไม่เหมือนกัน ถ้าคนหมือนกันหมดมาอยู่ด้วยกันก็อยู่กันไม่ได้

ความแตกต่างของมนุษย์ทำให้เกิดความเกื้อกูลกัน ความหมือนของมนุษย์กลับก่อให้เกิดการแย่งชิง คนมีความรู้ด้านเดียวกันบางครั้งก็แก่งแย่ง แต่ถ้าคนมีความสามารถคนละด้าน ก็จะเกิดความร่วมมือ เมื่อมีความร่วมมือก็จะเกิดพลัง เราให้ความสำคัญกับทุกคนที่มีความถนัด เราถือว่าเป็นการพัฒนาเพื่อศักยภาพคน ผมคิดว่า ผมเข้าใจคน คิดว่าผมพบกับผู้คนมากพอสมควร ถ้าเข้าใจก็จะเป็นประโยชน์ ให้เขาทำในสิ่งที่เขาชอบ ผลงานก็จะดี คนก็จะพัฒนาตัวเองขึ้น

บทเรียนเรื่องแม่น้ำโขงมีมากมาย เพียงแต่คนพื้นที่ต้นน้ำยังไม่ได้รับรู้ เราจะทำอย่างไรให้เขาได้รับรู้ เพื่อให้เกิดการแลกเปลี่ยนพูดคุยสร้างความเข้าใจให้มากขึ้น ขบวนการมีส่วนร่วมทั้งหมด มุ่งสู่การสร้างความข้าใจ กระบวนการมีส่วนร่วมก็เริ่มคิดแผน ร่วมกันจัดการ แต่จะเกิดขึ้นได้ ผู้คนต้องมีส่วนร่วม เพราะจะทำให้เห็นทิศทางของการพัฒนา ถ้าคนลุ่มน้ำที่มีส่วนได้เสียเข้าร่วมเขาก็จะได้มองในมิติอื่น มีคำเปรียบเปรยว่า “นักลงทุนมองไม่เห็นปลา แต่ชาวบ้านมองเห็นปลา”

ปัจจุบัน การสร้างแรงบันดาลใจให้กับเด็กง่ายมาก โลกนี้สื่อมีมาก ยุคสมัยก่อนเราจะอธิบายให้เด็กฟังเรื่องธรรมชาติถูกทำลาย เราจะพูดอย่างไร เดียวนี้เด็กมองเห็นโลกทั้งใบ ทำให้เกิดความเข้าใจเร็วขึ้นมากกว่าแต่ก่อน เมื่อเด็กรับรู้แล้วเกิดความสงสัยก็จะศึกษา เราไม่ใช่คนทำหน้าที่สอนให้เขาเข้าใจทั้งหมด เราทำให้เกิดสงสัย เกิดกระบวนการเรียนรู้ นั่นเป็นหน้าที่ครู เป็นหน้าที่ของเรา

20 ปี กับการคัดค้านโครงการระเบิดแก่งแม่น้ำโขง

ผมเป็นลูกของแม่น้ำโขง เมื่อผมทำงานก็พบว่า สิ่งที่ผมกำลังทำมันเป็นเรื่องใหญ่มาก ผมผ่านวิกฤติ เราได้เรียนรู้ความเหลื่อมล้ำ เรียนรู้เรื่องสิทธิมนุษยชน ประเด็นสำคัญคือความเป็นตัวตนของกลุ่มชาติพันธุ์ สัญชาติ สถานะ การไม่มีสัญชาติหรือไร้สัญชาติ ทำให้เกิดปัญหาต่อเนื่องในเรื่องของการศึกษา อาชีพ การเดินทางทำมาหากิน ยุคสมัยก่อน มีปัญหาเรื่องการตกสำรวจ คนไม่มีสัญชาติมีจำนวนมาก ในฐานะครู ผมทำให้เขาเข้าใจเรื่องสิทธิที่เขามีอยู่ สิทธิความเป็นมนุษย์ ถึงแม้เขาไม่มีสถานะเป็นคนไทย แต่อย่างน้อยเขาก็มีสถานะเป็นมนุษย์

ผมลาออกจากราชการครู ผมก็ยังต้องรับรองลูกศิษย์ที่ผมเคยสอน เพื่อให้เขาได้สัญชาติ การขอสถานะหรือสัญชาติโยงถึงการศึกษาในโรงเรียน เราเป็นครูใหญ่เราก็ทำตามหน้าที่ เขาได้เรียนจริง เราก็รับรองสิทธิความเป็นพลเมือง นั่นรวมถึงสิทธิทำกิน รวมถึงสิทธิครอบครองที่ดิน กลุ่มชาติพันธุ์บนดอยมีปัญหาเรื่องการบุกรุกป่าสงวน ปัจจุบัน ปัญหาลดน้อยลง กฎหมายเปิดโอกาสให้กับกลุ่มชาติพันธุ์มากขึ้น ระบบการได้สัญชาติพัฒนาขึ้น เรื่องสิทธิทำกิน วิถีวัฒนธรรม แต่ทัศนคติของคนหรือรัฐก็ยังเหมือนเดิม

การสร้างเขื่อนเป็นเรื่องใหญ่ ไม่เคยมีการเจรจาระหว่างชาวบ้านกับคนสร้างเขื่อน เราพยายามขับเคลื่อนกระทั่งมีการเจรจากับ บริษัทต้าถัง อินเตอร์เนชั่นแนล กรุ๊ป ของจีน ผู้รับเหมาสร้างเขื่อนและระเบิดแก่ง เราต้องการฟังวิธีคิด เราต้องการอธิบายถึงสิ่งที่เรามองเห็น ประเด็นสำคัญคือ ทุกเรื่องที่เราไม่เห็นด้วยต้องมีคำตอบ มีการเสนอทางออกว่าต้องทำอย่างไร

นโยบายสร้างเขตพัฒนาเศรษฐกิจพิเศษจังหวัดเชียงราย เป็นนโยบายที่ถูกกำหนดขึ้นโดยรัฐ พวกเราคนเชียงของ อยากมองเห็นบ้านเมืองเราเป็นอย่างไร มีการพูดคุยกับชาวบ้าน ร่างยุทธศาสตร์เชียงของภายใต้ระบบ 1 เมือง 2 แบบ เป็นเมืองคู่ขนานกับเขตเศรษฐกิจพิเศษ มีเหตุผลอธิบายได้ การสร้างเขตพัฒนาเศรษฐกิจพิเศษจังหวัดเชียงราย เป็นการทำธุรกิจอุตสาหกรรมหนัก หลายสิ่งหลายอย่างที่มีผลกระทบต่อสิ่งแวดล้อมและทรัพยากรธรรมชาติ หากจะสร้างเขตพัฒนาเศรษฐกิจพิเศษจังหวัดเชียงราย ต้องทำในสิ่งที่ชาวบ้านมีอยู่ พัฒนาในสิ่งที่ท้องถิ่นมีอยู่ เช่น ข้าว อำเภอเชียงของ มีพื้นที่ปลูกข้าวจำนวน 120,000 ไร่ ถ้าพัฒนาเขตเศรษบกิจพิเศษเรื่องข้าว มันก็จะตอบรับกับผลประโยชน์ของท้องถิ่น

ปัจจุบัน ประเทศจีนเกิดความเข้าใจมากขึ้น เข้าใจสิ่งที่เราพยายามทำเป็นเวลากว่า 20 ปี เรามีเหตุผลอธิบาย โครงการระเบิดเกาะแก่ง ตัวแทนบริษัทต้าถัง อินเตอร์เนชั่นแนล กรุ๊ป ของจีน อธิบายผลประโยชน์ที่จะได้รับจากการค้าขาย พวกเราถามว่า ทำไมจีนจึงต้องใช้เรือขนาด 500 ตัน เพราะการใช้เรือใหญ่ในการขนส่งจำเป็นต้องระเบิดแก่ง ตัวแทนของจีนตอบว่า การค้าขายทางเรือเป็นการค้าขายต้นทุนต่ำ

พวกเราไม่ต่อต้านการค้าขาย แต่ไม่เห็นด้วยกับการค้าขายที่ทำลายธรรมชาติ เราเสนอทางเลือกหลายอย่าง เช่น การลดกำไร การลดขนาดเรือ ผลกำไรอาจไม่เท่ากับการขนส่งโดยใช้เรือขนาด 500 ตัน แต่ก็ไม่มีการระเบิดแก่ง ไม่มีการทำลายธรรมชาติ พวกเราจะอยู่ร่วมกันได้อย่างไรในแม่น้ำสายนี้ คำพูดที่ว่า “เราดื่มแม่น้ำสายเดียวกันเป็นเหมือนพี่น้อง เราจะอยู่กันอย่างไร” หลังการแจรจาตกลง โครงการระเบิดแก่งจึงหยุดลง จาก พ.ศ. 2543 ถึง พ.ศ.2563 ใช้เวลา 20 ปี

ถอดบทเรียนแม่น้ำโขง สู่การแก้ปัญหาแม่น้ำอิง

เราต้องเข้าใจก่อนว่า การกระทำกับแม่น้ำประธานหรือแม่น้ำโขง ส่งผลกระทบต่อแม่น้ำสาขาทั้งหมด ตัวอย่างเช่น เดือน สิงหาคม พ.ศ.2566 ระดับน้ำแม่น้ำโขงสูง 2 เมตร ซึ่งระดับน้ำแม่น้ำโขงควรสูงถึง 5-6 เมตร ตั้งแต่มีการสร้างเขื่อน น้ำต้นทุนถูกกัก เมื่อถึงฤดูฝนน้ำจากแม่น้ำอิงไหลลงสู่แม่น้ำโขง แต่น้ำในแม่น้ำโขงไม่ดันเข้าไปในแม่น้ำอิง เป็นปัญหาในการวางไข่ของปลา ปลาไม่สามารถวางไข่ในแม่น้ำสาขา กระทบต่อพันธุ์ปลาและความอุดมสมบูรณ์ของแม่น้ำ

การจัดการน้ำ การแก้ปัญหาน้ำ ต้องมาจากคนในพื้นที่ลุ่มน้ำ ทำให้ครบทุกมิติ อนุรักษ์ รักษา ดูแล ฟื้นฟู จัดการ สร้างสมดุลในการใช้น้ำ น้ำอิงมีปัญหาหลายมิติ หน่วยงานของรัฐกี่หน่วยงานที่รับผิดชอบ ความอุดมสมบูรณ์ในแม่น้ำอิงหายไปมากเกิดจากเงื่อนไขใด? คนทำมาหากินกับแม่น้ำอิงมากขึ้น? ระบบนิเวศน์ถูกทำลายสาเหตุเกิดจากแม่น้ำถูกทำลายจากการพัฒนา? หรือเกิดจากการใช้น้ำในปริมาณมาก?

อย่ามองแต่พื้นที่ต้นน้ำ อย่าลืมมิติของพื้นที่กลางน้ำ ปลายน้ำ ซึ่งเป็นพื้นที่แม่น้ำไหลผ่าน แม่น้ำอิงถ้ามองจากมุมสูง เราจะเห็นพื้นที่สีเขียวปกคลุมแม่น้ำที่หายไป ผมเคยนั่งเฮลิคอปเตอร์สำรวจพื้นที่ร่วมกับผู้สื่อข่าว สองฝั่งแม่น้ำอิงไม่เหมือนเดิม มีการทำการเกษตรติดแม่น้ำอิง ปลูกข้าวโพดติดแม่น้ำอิง พื้นที่สีเขียวริมแม่น้ำถูกทำลาย สมัยก่อน มีต้นไม้ มีพืชริมน้ำ ปริมาณน้ำถูกเก็บรักษา ความชุมชื้นถูกเก็บรักษา มันถึงเวลาที่เราต้องฟื้นฟูป่าริมแม่น้ำอิงทั้งหมดหรือยัง มองแม่น้ำอิงอย่ามองเป็นเรื่อง “น้ำ” แต่ต้องห็นพื้นที่ชุมน้ำและองค์ประกอบของแม่น้ำ

แก้ปัญหาแม่น้ำอิงอย่างไร สิ่งแรกที่ต้องทำคือ ต้องศึกษาทบทวนการพัฒนาลุ่มน้ำอิง ตั้งแต่ต้นน้ำ กลางน้ำ ปลายน้ำ จากอดีตสู่ปัจจุบัน โดยนักวิชาการ องค์กรชาวบ้าน เพื่อให้เห็นว่า ภายใต้นโยบายการขุดลอกสร้างฝายที่ทำกันมาตลอดเกิดอะไรขึ้น มีผลกระทบกับอะไรบ้าง ถ้าศึกษาแล้วจะทราบว่า เราสูญเสียงบประมาณโดยเปล่าประโยชน์เท่าใด เราต้องยอมรับงานวิชาการที่ได้ทำการศึกษา เพราะเป็นกระบวนการทางวิธีวิทยาที่ร่วมมือกัน เราจะมองเห็นภาพที่ชัดเจน

การพัฒนา ก่อนขุดควรศึกษาระบบนิเวศน์ว่าเป็นอย่างไร เราต้องเพิ่มพื้นที่สีเขียวในพื้นที่ริมน้ำหรือไม่ การใช้สารเคมีในดินควรมีระยะห่างจากแม่น้ำเท่าใด พื้นที่กันชน (Buffer Zone) บริเวณป่าริมน้ำต้องสร้างอย่างไร เพราะการปลูกข้าวโพดติดกับแม่น้ำมีการใช้สารเคมี ต้องคิดต้องช่วยกัน ระบบนิเวศน์ที่เสียหายอันเกิดจากการพัฒนา เช่น การขุดทรายจนตลิ่งพัง ระบบนิเวศน์เปลี่ยนแปลง ต้องแก้ไขอย่างไร พื้นที่หนองน้ำเป็นอย่างไร ตื้นสู่ลึกเพื่อให้สัตว์เล็กสัตว์น้อยได้อยู่อาศัย

ความเข้าใจเรื่องแม่น้ำกับเรื่องวัฒนธรรมคล้ายกัน คนลุ่มน้ำอิงทำการเกษตร ปลูกข้าว ทำสวน ทำไร่ มองเห็นความสำคัญของแม่น้ำอิง มีความสัมพันธ์กับการทำมาหากิน มันป็นความสัมพันธ์ที่เชื่อมร้อยกันอยู่ หากเราพูดเรื่องข้าวบนผืนนาทุ่งลอ ก็ต้องพูดตั้งแต่พะเยาถึงเชียงราย เราสามารถฟื้นฟูแม่น้ำอิงโดยให้ความสำคัญกับเรื่องข้าว ยกระดับสู่เศรษฐกิจสีเขียว อันจะช่วยสนับสนุนให้สิ่งแวดล้อมในแม่น้ำอุดมสมบูรณ์ขึ้น คนลุ่มน้ำอิงในอนาคตอีก 30-40 ปี เขาไม่ใช้สารเคมี ขอเพียงให้เขาได้เรียนรู้การจัดการแม่น้ำ นั่นเป็นประโยชน์ในทางตรง ส่วนประโยชน์ในทางอ้อม คือ การพัฒนาเศรษฐกิจของท้องถิ่นต้องเป็นกิจกรรมที่เอื้อให้เรารักษาสิ่งแวดล้อม เช่น ข้าวต้องเปลี่ยนเป็นข้าวอินทรีย์ การเปลี่ยนผ่านจากสารเคมีสู่เกษตรอินทรีย์ ต้องมีการรักษาแม่น้ำและลดการใช้สารเคมี

“อุปสรรคสำคัญของการทำงานในช่วงชีวิตของผมคือ “ความเข้าใจ” ทุกชุมชนมีความเข้าใจแต่มีความเข้าใจที่ไม่ตรงกัน เช่น กรณีของการประกาศเขตอนุรักษ์พันธุ์ปลา จะมีชาวบ้านสองกลุ่มที่ต่อต้านและคัดค้านอยู่เสมอ กลุ่มหนึ่งมองว่า การประกาศเขตอนุรักษ์เป็นการปิดช่องทางการทำมาหากิน ชาวบ้านมองว่าการประกาศเป็นเหมือนกับการบังคับใช้กฎหมายประมงซึ่งถือว่าแรงมาก จุดเปลี่ยนของการทำงานคือการพิสูจน์ การกำหนดเขตพื้นที่ห้ามหาปลาจากชายฝั่ง 300 -500 เมตร เมื่อผ่านเวลา ผ่านฤดูกาล ชาวบ้านจะมองเห็นถึงความเปลี่ยนแปลง พันธุ์ปลามีจำนวนมากขึ้น ปริมาณปลามีจำนวนมากขึ้น ขนาดของปลามีขนาดใหญ่ขึ้น จากชุมชนที่เคยคัดค้านก็กลายเป็นผู้สนับสนุน”

ท่ามกลางความเปลี่ยนแปลงแห่งสายน้ำ เนื่องจากนโยบายรัฐบาลอันมุ่งเน้นการบรรลุเป้าหมายโดยให้ความสำคัญกับเศรษฐกิจฐานราก จนมองข้ามระบบนิเวศธรรมชาติ ฝูงปลา สัตว์น้ำ และวัฒนธรรมชุมชนริมฝั่งน้ำ สมเกียรติ เขื่อนเชียงสา วัย 53 ปี เติบโตจากเด็กชายในหมู่บ้านเล็กๆ แถบลุ่มน้ำอิง เป็นนักอนุรักษ์พื้นที่ป่าลุ่มน้ำองค์กรพัฒนาเอกชน เขามองเห็นระบบนิเวศธรรมชาติถูกทำลายผกผันกับโครงการพัฒนาของภาครัฐที่กำลังก่อสร้าง พ.ศ.2549 สมเกียรติฯ ศึกษาวิจัยนำเสนอข้อมูลจนได้รับรางวัลลูกโลกสีเขียว ประเภทบุคคลด้านการอนุรักษ์ในลุ่มน้ำโขงเหนือ ปัจจุบัน เขายังคงศึกษาวิจัยและรวบรวมข้อมูลเพื่อผลักดันผืนป่าชุมแสงและพื้นที่ป่าลุ่มน้ำอิงรวม 26 แปลง ให้มีฐานะเป็น wetland หรือพื้นที่หนองน้ำตามอนุสัญญาแรมซาร์ (Ramsar Convention) พร้อมนำเสนอให้รัฐบาลแก้ไขนิยาม พื้นที่มีหนังสือสำคัญพื้นที่หลวงบริเวณพื้นที่ป่าลุ่มน้ำอิงหรือ น.ส.ล.จำนวน 26 แปลง เป็นพื้นที่ป่าตามกฎหมายเช่นเดียวกับ “ป่าชุมชน”

ครูดอยแม่สลอง อ.แม่ฟ้าลวง จ.เชียงราย

ผมเป็นเด็กชนบทเติบโตในหมู่บ้านห้วยไคร้ หมู่บ้านเล็กๆ ลุ่มน้ำอิง ชีวิตวัยเด็กของผมผูกพันกับแม่น้ำลำห้วย มองเห็นวิถีชีวิตคนลุ่มน้ำ คนหาปลา ใช้วิถีชีวิตแบบคนชนบทที่ต้องทำมาหากินอยู่กับแม่น้ำ ตอนเด็กผมมักติดตามคุณพ่อไปหาปลาในน้ำอิง พวกเราจะเอาเรือบรรทุกล้อเกวียนเดินทางผ่านทุ่งนาไปแม่น้ำอิง ช่วงชีวิตของผมห่างจากแม่น้ำตอนเป็นนักศึกษาวิทยาลัยครู ผมเรียนคณะโสตทัศนศึกษา ทำกิจกรรมออกค่ายอาสาพัฒนาชนบทบนดอย ผมชอบอ่านหนังสือ ชอบอ่าน “คนเผาถ่าน” ของนิมิตร พรหมถาวร ชอบฟังเพลงหงาคาราวาน เมื่อเรียนจบก็มีแรงบรรดาลใจอยากเป็นครูดอย เริ่มต้นอาชีพครูด้วยการเป็นครูสอนดนตรีถึง พ.ศ.2536 มูลนิธิพัฒนาชุมชนและเขตภูเขาเชียงรายเปิดรับสมัครครูดอย ผมจึงตัดสินใจสมัครเข้าทำงานกับมูลนิธิ

มูลนิธิพัฒนาชุมชนและเขตภูเขาฯ เป็นผู้บุกเบิกหลักสูตรการศึกษานอกโรงเรียนร่วมกับสำนักงานส่งเสริมการศึกษานอกระบบและการศึกษาตามอัธยาศัย (กศน.) ผมทำงานเป็นครูดอยรุ่นที่ 3 บุกเบิกโรงเรียนชนบทพื้นที่ดอยแม่สลอง อ.แม่ฟ้าหลวง จ.เชียงราย ขณะนั้นไม่มีโรงเรียนตามตะเข็บชายแดน ผมเป็นครูเพียงคนเดียวของโรงเรียนที่ใช้ชีวิตกลางป่าเขา กลางวันผมสอนเด็กเล็กจนถึงเด็กอายุสิบกว่าขวบ ส่วนเวลากลางคืนผมสอนผู้ใหญ่ สอนพ่อสอนแม่ของเด็กนักเรียน วิชาที่สอนคือวิชาภาษาไทยและวิชาคณิตศาสตร์เพราะคนบนดอยแม่สลองขณะนั้นยังพูดภาษาไทยไม่ชัด ผมใช้ชีวิตเป็นครูอยู่บนดอยอาศัยอยู่ในเพิงพักสองหลังที่เป็นทั้งบ้านพักครูและโรงเรียน

พ.ศ.2538 สำนักงานส่งเสริมการศึกษานอกระบบและการศึกษาตามอัธยาศัย (กศน.) มีบทบาทมากขึ้น มีโรงเรียนเปิดสอนจำนวนมากขึ้น ผมย้ายพื้นที่ทำงานไปยังหมู่บ้านที่ยังไม่มีครู เมื่อมีโรงเรียนเต็มพื้นที่ผมก็ผันตนเองมาทำงานด้านการเก็บข้อมูล ศึกษาป่าต้นน้ำ ป่าชุมชน ศึกษาการทำการเกษตรบนพื้นที่สูงหรือเกษตรยั่งยืน แต่ยังคงทำงานกับมูลนิธิพัฒนาชุมชนและเขตภูเขา สำหรับผมถือเป็นการเรียนรู้งานด้านการอนุรักษ์ เช่น การอนุรักษ์ป่าต้นน้ำต้องทำอย่างไร วิถีชีวิตชาวบ้านคนชนเผ่าเป็นอย่างไร เมื่อมีการผลักดัน พ.ร.บ.ป่าชุมชน ผมก็อยากให้ชุมชนมีสิทธิดูแลรักษาป่า แต่ผมก็มองเห็นชาวบ้านทำการเกษตรลุกล้ำเขตป่าต้นน้ำหลายแห่ง มีการขยายเขตการเพาะปลูกบนพื้นที่สูง

บางครั้งเราก็ต้องสงวนพื้นที่ป่าต้นน้ำโดยอาศัยหลักจารีตและระบบการบริหารจัดการพื้นที่การเกษตรอย่างยั่งยืน ยุคสมัยก่อนบนพื้นที่สูงปลูกฝิ่น ต่อมาเปลี่ยนเป็นพืชเศรษฐกิจซึ่งมีการขยายพื้นที่เพาะปลูกมากขึ้น ปัจจุบันเราพยายามเปลี่ยนแนวคิดการปลูกพืชเศรษฐกิจเป็นพืชชนิดอื่น

พ.ศ.2540 องค์กรเอกชนหลายองค์กรเข้าร่วมกับโครงการอนุรักษ์ งานส่วนใหญ่ของผมเป็นการวิจัย เช่น การวิจัยเรื่อง ความหลากหลายของป่า เรื่องต้นไม้ พันธุ์พืช พื้นที่เก็บข้อมูลก็คือต้นน้ำจัน ป่าแม่สลอง ต่อมาเกิดโครงการผันน้ำ กก อิง น่าน อันมีคำถามต่อมาว่า การผันน้ำจะมีผลกระทบอย่างไร เป็นจุดเปลี่ยนทำให้ผมเปลี่ยนทิศทางการทำงาน กลับสู่พื้นที่ลุ่มน้ำเพื่อทำงานภาคสนาม ทำการศึกษา เก็บข้อมูล ทำวิจัย รณรงค์ให้สาธารณะรับรู้ว่า แม่น้ำไม่ได้ไหลโดยเปล่าประโยชน์ จากต้นน้ำ ปลายน้ำ สู่แม่น้ำโขง มีวิถีวัฒนธรรม มีระบบนิเวศอุดมสมบูรณ์

อีกด้านของโครงการพัฒนาคือการทำลายธรรมชาติ

ผมทำโครงการสำรวจแม่น้ำและชุมชน ทำงานอย่างจริงจังกับแม่น้ำอิง เช่น พาชาวบ้านศึกษาดูงานพื้นที่หนองน้ำ (wetland) หรือพื้นที่ราบลุ่มน้ำท่วมถึง หลังโครงการกกอิงน่านล้มเลิก ผมผันตัวมาทำโครงการอนุรักษ์พันธุ์ปลาในแม่น้ำอิงตอนล่าง พ.ศ.2543 ผมทำพื้นที่นำร่องโครงการ 4 หมู่บ้าน ประกอบด้วย บ้านน้ำแพร่ บ้านงามเมือง บ้านหนองชุม บ้านปากอิง ชาวบ้านส่วนใหญ่เห็นด้วยกับโครงการแต่ก็มีอุปสรรคเรื่องความไม่เข้าใจ แต่เมื่อเวลาผ่านผลสำเร็จติดตามมา

กล่าวย้อนกลับไปใน พ.ศ.2540 มีสถานการณ์ด้านสิ่งแวดล้อมและการพัฒนาท้องถิ่น ก่อให้เกิดความเปลี่ยนแปลงให้กับระบบนิเวศพื้นที่ชุ่มน้ำ แม่น้ำโขงตอนบนเริ่มก่อสร้างเขื่อน จำนวนปลาในแม่น้ำลดลงอย่างรวดเร็ว ผมทำการศึกษา เก็บข้อมูล ทำโครงการ เพื่อพิสูจน์ให้เห็นว่า การจัดทำโครงการเขตอนุรักษ์ทำให้พันธุ์ปลากลับคืนมา จากการสำรวจ พ.ศ.2540 พบพันธุ์ปลา 90 ชนิด จำนวนปลามีน้อย ขนาดปลาตัวเล็ก ชาวประมงหาปลาน้ำหนัก 10 กิโลกรัมได้ยากมาก เมื่อทำโครงการเขตอนุรักษ์พันธุ์ปลาทำให้พันธุ์ปลาคืนมาเป็น 112 ชนิด จำนวนปลามีมากขึ้น ขนาดของปลาใหญ่ขึ้น

เราต้องเข้าใจเรื่องการพัฒนา การขุดลอกหนองน้ำ การพัฒนาแหล่งกักเก็บน้ำ ตามโครงการของภาครัฐ มันส่งผลให้ที่อยู่อาศัยของปลาหายไป เรามองตัวเลขปริมาณน้ำเป็นเป้าหมายความสำเร็จโดยลืมการอนุรักษ์ หลังโครงการพัฒนาเราต้องฟื้นฟูที่อยู่อาศัยสัตว์น้ำ พ.ศ.2543 กลุ่มรักษ์เชียงของเริ่มศึกษาระบบนิเวศของแม่น้ำโขงเมื่อมีการระเบิดเกาะแก่งเพื่อนำเรือล่องน้ำลงมาส่งสินค้า เราศึกษาและเรียนรู้อย่างจริงจังโดยโยงแม่น้ำโขงกับแม่น้ำสาขาที่เกี่ยวข้องในประเทศไทย ทั้งการทำข้อมูล การวิจัย การอนุรักษ์ เราไม่พบว่าแม่น้ำโขงมีร่องรอยของปลาใหญ่ มันทำให้เรามุ่งมั่นที่จะทำให้แม่น้ำสายใหญ่อันเคยอุดมสมบูรณ์มีพันธุ์ปลากลับคืนมา ปัจจุบันนี้ปลาแม่น้ำโขงเป็นปลาเลี้ยงในกระชัง ปลาขนาดใหญ่ที่เติบโตโดยธรรมชาติไม่เหลือแล้ว

ผมเกิดในชนบทยุคดั้งเดิมที่ต้องเดินทางด้วยล้อด้วยเกวียน ปัจจุบันเราอยู่ในยุคดิจิตอล เวลาหวนอดีตคิดถึงเราจะเห็นภาพแม่น้ำสวยใส ตอนนี้เหลือเพียงเศษสวะซึ่งถูกขุดลอก เราอยากให้คนเห็นความสำคัญของระบบนิเวศตามธรรมชาติ สมัยก่อนแม่น้ำอิงสองฟากฝั่งเต็มไปด้วยผืนป่าชุ่มน้ำที่มีความอุดมสมบูรณ์ เดียวนี้พื้นที่ป่าถูกบริษัทเอกชนกว้านซื้อไว้หมด สมัยก่อนผืนป่าตอนล่างเป็นที่ราบน้ำท่วมถึงจำนวนกว่า 300,000 ไร่ ปัจจุบันกลายเป็นพื้นที่ทำการเกษตร เป็นผืนไร่ผืนนาและพื้นที่อยู่อาศัย เหลือพื้นที่ป่าลุ่มน้ำเพียง 8,530 ไร่ พื้นที่จำนวนมากที่สุดคือ บ้านบุญเรือง อ.เชียงแสน จ.เชียงราย เรารักษาพื้นที่ไว้ไม่ได้ทั้งหมด แต่เราอยากหลงเหลือพื้นที่เหล่านี้เอาไว้

ผลักดันป่าลุ่มน้ำอิงสู่ wetland ตามอนุสัญญาแรมซาร์

ผมพยามรักษาสภาพป่าที่เหลืออยู่ ทั้งนี้ก็ขึ้นอยู่กับชุมชนและหน่วยงานรัฐที่จะเข้าไปดูแล ตอนนี้สภาพพื้นที่ป่าลุ่มน้ำดีขึ้นเพราะสมัยก่อนเราทำงานเดี่ยวแบบ NGO เมื่อทำงานอนุรักษ์พื้นที่หนองน้ำ (wetland) ผมก็มีโอกาสประสานกับภาครัฐหลายหน่วยงาน หน่วยงานหลักที่ทำการสำรวจคือสำนักงานนโยบายและแผนทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม เพราะประเทศไทยเป็นสมาชิกอนุสัญญาแรมซาร์ (Ramsar Convention) หรืออนุสัญญาว่าด้วยพื้นที่ชุ่มน้ำที่มีความสำคัญระหว่างประเทศ การเป็นสมาชิกภาคีต่างกับการอนุรักษ์แบบการประกาศเขตอุทยาน การทำงานกับภาคีจะมีรูปแบบสากล มีจิตสำนึก ประชาชนสามารถเข้าใช้ประโยชน์พื้นที่ได้ แต่การทำงานก็มีช่องว่างของความเข้าใจระหว่างความเป็นสากลและชาวบ้าน เราต้องเชื่อมต่อทำให้ชาวบ้านมองเห็นคุณค่าของน้ำอิงมากขึ้น

พื้นที่ลุ่มน้ำอิงถูกเสนอเป็นพื้นที่ลุ่มน้ำตามอนุสัญญาแรมซาร์ (Ramsar Convention) อยู่ระหว่างการพิจารณาของคณะกรรมการวิชาการเพื่อเตรียมเสนอต่อคณะกรรมการสิ่งแวดล้อมแห่งชาติ ตอนนี้ลุ่มน้ำอิงกำลังจะเป็นพื้นที่ลุ่มน้ำระดับสากล เรามีองค์ประกอบครบหลักเกณฑ์ มีอัตลักษณ์ 1 เดียวในอนุภูมิภาคลุ่มน้ำโขง คือ “ป่าชุมแสง”

อุปสรรคสำคัญของการทำงานในช่วงชีวิตของผมคือ “ความเข้าใจ” ทุกชุมชนมีความเข้าใจแต่มีความเข้าใจที่ไม่ตรงกัน เช่น กรณีของการประกาศเขตอนุรักษ์พันธุ์ปลา จะมีชาวบ้านสองกลุ่มที่ต่อต้านและคัดค้านอยู่เสมอ กลุ่มหนึ่งมองว่า การประกาศเขตอนุรักษ์เป็นการปิดช่องทางการทำมาหากิน ชาวบ้านมองว่าการประกาศเป็นเหมือนกับการบังคับใช้กฎหมายประมงซึ่งถือว่าแรงมาก จุดเปลี่ยนของการทำงานคือการพิสูจน์ การกำหนดเขตพื้นที่ห้ามหาปลาจากชายฝั่ง 300 -500 เมตร เมื่อผ่านเวลา ผ่านฤดูกาล ชาวบ้านจะมองเห็นถึงความเปลี่ยนแปลง พันธุ์ปลามีจำนวนมากขึ้น ปริมาณปลามีจำนวนมากขึ้น ขนาดของปลามีขนาดใหญ่ขึ้น จากชุมชนที่เคยคัดค้านก็กลายเป็นผู้สนับสนุน จากชุมชนนำร่องเพียง 4 หมู่บ้าน ตอนนี้มีชุมชนร่วมโครงการ 64 หมู่บ้าน

อย่ามองข้าม ป่าชุมแสง ป่าข่อย ป่าแขม บริเวณเขตลุ่มน้ำอันมีหนังสือสำคัญพื้นที่หลวงประเภทพื้นที่สาธารณะ (น.ส.ล.) หากภาครัฐแก้ไขนิยามพื้นที่ลุ่มน้ำเป็นพื้นที่ป่า แต่เป็นป่าที่ชาวบ้านสามารถใช้ประโยชน์เช่นป่าชุมชน ภาครัฐก็สามารถเพิ่มพื้นที่ป่าให้มีจำนวนร้อยละ 40 ตามนโยบายรัฐบาลได้ สมัยก่อนผมทำงานแบบ NGO ทำงานฝ่ายเดียวใช้อารมณ์เป็นหลัก แต่หลังจากทำงานอนุรักษ์ ผมศึกษาเก็บข้อมูล ทำงานวิจัย ทำงานกับภาครัฐและเอกชน ความขัดแย้งในการทำงานลดลง ใช้อารมณ์ในการทำงานน้อยลง มองเป้าหมายในการบรรลุผลสำเร็จของงานอนุรักษ์มากขึ้น ใช้ข้อมูลมากขึ้น ความสำเร็จเพิ่มมากขึ้น แต่ผมก็อยากเห็นงานอนุรักษ์อยู่ในจิตสำนึกของผู้คน ไม่ถูกแบ่งเป็นขอบเขตรัฐชาติ ผมว่ามันคือหน้าที่ของพลเมืองโลก เมื่อใด้ใช้ประโยชน์จากธรรมชาติเราก็ต้องร่วมกันดูแลรักษา นั่นคือความเคารพ ความเกื้อกูล ระหว่างมนุษย์กับธรรมชาติ